Austriackie Centrum Ekonomiczne<\/a> w Wiedniu od ponad dekady przyznaje doroczn\u0105 nagrod\u0119 Hayek Lifetime Achievement Award. Byli odbiorcami byli uczeni tacy jak Niall Ferguson, Deirdre McCloskey i Arthur B. Laffer, intelektuali\u015bci publiczni, tacy jak Mario Vargas Llosa oraz przedsi\u0119biorcy tacy jak Peter Thiel i Richard J. Stephenson. Tegoroczny laureat Nagrody wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 tym, \u017ce jest nie tylko naukowcem, ale tak\u017ce intelektualist\u0105 publicznym i przedsi\u0119biorc\u0105.<\/p>\n Veselin Vukoti\u0107 urodzi\u0142 si\u0119 5 sierpnia 1949 roku w Piperi w p\u00f3\u0142nocno-wschodniej Czarnog\u00f3rze jako syn Napoleona Vukoti\u0107a i jego \u017cony Ljubica, z domu Ivanovi\u0107. Jego kraj jest ma\u0142y jak na standardy europejskie, ma 14 000 kilometr\u00f3w kwadratowych i 620 000 mieszka\u0144c\u00f3w. Czarnog\u00f3ra by\u0142a niezale\u017cnym ksi\u0119stwem, a p\u00f3\u017aniej kr\u00f3lestwem, a\u017c po I wojnie \u015bwiatowej sta\u0142a si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 Kr\u00f3lestwa Jugos\u0142awii. W 1945 roku komuni\u015bci przej\u0119li w\u0142adz\u0119 w Jugos\u0142awii i utworzyli pa\u0144stwo jednopartyjne. Vukoti\u0107 dorasta\u0142 w czasach komunizmu, kt\u00f3ry podzieli\u0142 wiele rodzin. Rzeczywi\u015bcie, zar\u00f3wno jego ojciec, jak i wuj przebywali przez jaki\u015b czas w obozach pracy na wyspach na Morzu Adriatyckim.<\/p>\n Jako m\u0142ody cz\u0142owiek Vukoti\u0107 by\u0142 zapalonym i utalentowanym pi\u0142karzem i stan\u0105\u0142 przed wyborem mi\u0119dzy zostaniem ekonomist\u0105 a zawodowym pi\u0142karzem. Na szcz\u0119\u015bcie dla Czarnog\u00f3ry wybra\u0142 ekonomi\u0119. Kiedy Vukoti\u0107 by\u0142 na pierwszym roku na uniwersytecie, do\u0142\u0105czy\u0142 do gazety studenckiej, kt\u00f3ra odwa\u017cy\u0142a si\u0119 wprowadza\u0107 nowe idee zamiast ci\u0105gn\u0105\u0107 lini\u0119 partyjn\u0105. Ale jemu i jego przyjacio\u0142om gro\u017cono s\u0105dem i wi\u0119zieniem za to, \u017ce tylko wyra\u017cali swoje zdanie. Niemniej jednak Vukoti\u0107 zachowa\u0142 swoj\u0105 intelektualn\u0105 niezale\u017cno\u015b\u0107. Uko\u0144czy\u0142 studia magisterskie z ekonomii na Pa\u0144stwowym Uniwersytecie Czarnog\u00f3ry w 1977 r. oraz doktorat na Uniwersytecie w Belgradzie w 1980 r. Jest \u017conaty z Ljiljan\u0105, z domu Kova\u010devi\u0107. Maj\u0105 trzy c\u00f3rki, Milic\u0119, Milen\u0119 i Marij\u0119. Ciekawe, jak Vukoti\u0107 zetkn\u0105\u0142 si\u0119 z austriack\u0105 ekonomi\u0105. Kiedy pisa\u0142 swoj\u0105 prac\u0119 doktorsk\u0105, sp\u0119dzi\u0142 troch\u0119 czasu w Moskwie, gdzie jeden z nauczycieli zaatakowa\u0142 \u201eaustriackiego reakcjonist\u0119\u201d nazwiskiem Friedrich Hayek. Vukoti\u0107 postanowi\u0142 sam przekona\u0107 si\u0119, czego naucza\u0142 ten os\u0142awiony reakcjonista. Zacz\u0105\u0142 czyta\u0107 prace Hayeka i wkr\u00f3tce przekona\u0142y go jego argumenty. Musz\u0119 doda\u0107, \u017ce by\u0142a to r\u00f3wnie\u017c moja droga do wolno\u015bci, odkrywaj\u0105c g\u0142\u0119bok\u0105 obron\u0119 wolnego spo\u0142ecze\u0144stwa Hayeka.<\/p>\n Po uko\u0144czeniu studi\u00f3w Vukoti\u0107 zosta\u0142 adiunktem na Pa\u0144stwowym Uniwersytecie Czarnog\u00f3ry. Tam zainicjowa\u0142 okr\u0105g\u0142y st\u00f3\u0142, University Tribune, na kt\u00f3ry zaproszono wybitnych prelegent\u00f3w, aby om\u00f3wi\u0107 ze swoimi studentami liczne i skomplikowane problemy Jugos\u0142awii. Vukoti\u0107 uczy\u0142 swoich uczni\u00f3w o mocy wyja\u015bniaj\u0105cej austriackiej ekonomii, przedstawionej przez Carla Mengera i jego uczni\u00f3w, takich jak Hayek. Podkre\u015blali, \u017ce dzia\u0142ania i procesy gospodarcze musz\u0105 by\u0107 wyja\u015bniane przez odniesienie do os\u00f3b dokonuj\u0105cych wybor\u00f3w oraz \u017ce modele matematyczne i agregaty statystyczne nie mog\u0105 dzia\u0142a\u0107 samodzielnie, niezale\u017cnie od tego, jak interesuj\u0105ce mog\u0105 by\u0107.<\/p>\n Tymczasem Jugos\u0142awia przechodzi\u0142a wielkie zmiany polityczne. Od zako\u0144czenia wojny Josip Broz Tito rz\u0105dzi\u0142 krajem \u017celazn\u0105 r\u0119k\u0105, cho\u0107 pozwala\u0142 na wi\u0119ksz\u0105 swobod\u0119 gospodarcz\u0105 ni\u017c inni komunistyczni przyw\u00f3dcy, ale po \u015bmierci Tito w 1980 r. jego nast\u0119pcom trudno by\u0142o poradzi\u0107 sobie z napi\u0119ciami mi\u0119dzy wielu narodowo\u015bci. Upadek re\u017cim\u00f3w komunistycznych w innych krajach Europy \u015arodkowej i Wschodniej w 1989 r. mia\u0142 r\u00f3wnie\u017c wielki wp\u0142yw na Jugos\u0142awi\u0119.<\/p>\n Do tej pory socjalizm jako system gospodarczy zosta\u0142 ca\u0142kowicie zdyskredytowany na ca\u0142ym \u015bwiecie, a liberalizm gospodarczy nagle znalaz\u0142 odbiorc\u00f3w. Pomys\u0142y splata\u0142y si\u0119 z okoliczno\u015bciami, w radosnym zdaniu Johna Stuarta Milla. Vukoti\u0107 by\u0142 cz\u0142onkiem rz\u0105du Czarnog\u00f3ry w latach 1986-1989 oraz cz\u0142onkiem ostatniego rz\u0105du federalnego Jugos\u0142awii w latach 1989-1992, gdzie odpowiada\u0142 za prywatyzacj\u0119 i przedsi\u0119biorczo\u015b\u0107. Ale si\u0142y od\u015brodkowe w kraju by\u0142y zbyt silne, by Jugos\u0142awia mog\u0142a przetrwa\u0107. Zar\u00f3wno S\u0142owenia, jak i Chorwacja og\u0142osi\u0142y niepodleg\u0142o\u015b\u0107 w czerwcu 1991 roku, aw nast\u0119pnym roku Jugos\u0142awia przesta\u0142a istnie\u0107, oderwa\u0142a si\u0119 tak\u017ce Macedonia i Bo\u015bnia i Hercegowina. Czarnog\u00f3ra by\u0142a w unii z Serbi\u0105 do 2006 roku, kiedy to wi\u0119kszo\u015b\u0107 opowiedzia\u0142a si\u0119 za niepodleg\u0142o\u015bci\u0105. To by\u0142 burzliwy i rzeczywi\u015bcie traumatyczny czas dla Czarnog\u00f3ry i trudno by\u0142o zachowa\u0107 r\u00f3wnowag\u0119, ale Vukoti\u0107owi uda\u0142o si\u0119 to zrobi\u0107.<\/p>\n Po rozpadzie Jugos\u0142awii Vukoti\u0107 wr\u00f3ci\u0142 na uniwersytet i za\u0142o\u017cy\u0142 studia podyplomowe z ekonomii przedsi\u0119biorczo\u015bci. By\u0142 to pierwszy program na uczelni finansowany ze czesnego student\u00f3w, a zarazem pierwszy prowadzony w j\u0119zyku angielskim. W\u015br\u00f3d zagranicznych naukowc\u00f3w zaanga\u017cowanych w program znale\u017ali si\u0119 wybitni ekonomi\u015bci Steve Pejovich i Enrico Colombatto. Nie trzeba dodawa\u0107, \u017ce przedsi\u0119biorcy odgrywaj\u0105 kluczow\u0105 rol\u0119 w kapitalizmie, jak podkre\u015bli\u0142 Hayek. Kapitalizm bez przedsi\u0119biorc\u00f3w jest jak kot z Cheshire: bez kota, tylko z\u0142o\u015bliwy u\u015bmiech. Vukoti\u0107 za\u0142o\u017cy\u0142 tak\u017ce Instytut Studi\u00f3w Strategicznych i Prognoz, ISSP, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 bardzo wp\u0142ywowy w Czarnog\u00f3rze. W 1998 roku Vukoti\u0107 opublikowa\u0142 ksi\u0105\u017ck\u0119 The Conceptual Basis of the New Economic System in Montenegro<\/em> , w kt\u00f3rej wyja\u015bnia\u0142 i broni\u0142 wolno\u015bci gospodarczej. Wiele reform wprowadzonych p\u00f3\u017aniej w Czarnog\u00f3rze mo\u017cna przypisa\u0107 jego wp\u0142ywom. Na przyk\u0142ad c\u0142a zosta\u0142y obni\u017cone z oko\u0142o 30 proc. do 2,9 proc., a w ci\u0105gu kilku lat sprywatyzowano oko\u0142o 80 proc. gospodarki Czarnog\u00f3ry.<\/p>\n Jednym z najwi\u0119kszych wyzwa\u0144 dla Czarnog\u00f3ry by\u0142o przygotowanie si\u0119 do niepodleg\u0142o\u015bci i zintegrowanie si\u0119 z Europ\u0105. Vukoti\u0107 uczy\u0142, \u017ce jedynym sposobem sprostania temu wyzwaniu jest zniesienie jugos\u0142owia\u0144skiego dinara i przyj\u0119cie marki niemieckiej. Dokonano tego w 1999 roku, a kiedy euro zast\u0105pi\u0142o mark\u0119 niemieck\u0105, Czarnog\u00f3ra przyj\u0119\u0142a euro w 2002 roku. Ludzie mog\u0105 nie zgadza\u0107 si\u0119, kt\u00f3ry system monetarny jest najwygodniejszy dla ma\u0142ej, otwartej gospodarki, ale w tych okoliczno\u015bciach by\u0142 to rozs\u0105dny wyb\u00f3r i utorowa\u0142 drog\u0119 do niepodleg\u0142o\u015bci Czarnog\u00f3ry. Oznacza\u0142o to r\u00f3wnie\u017c, \u017ce wszelkie uprawnienia dyskrecjonalne krajowej w\u0142adzy monetarnej zosta\u0142y zasadniczo zniesione, jak mia\u0142o to miejsce przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105, kiedy system monetarny by\u0142 oparty na standardzie z\u0142ota.<\/p>\n Tutaj chcia\u0142bym doda\u0107 obserwacj\u0119 dotycz\u0105c\u0105 ma\u0142ych stan\u00f3w. Czasami s\u0105 odrzucane jako nieistotne fantazje. Ale faktem jest, \u017ce integracja gospodarcza u\u0142atwia powstawanie ma\u0142ych pa\u0144stw, poniewa\u017c integracja gospodarcza umo\u017cliwia im czerpanie korzy\u015bci z mi\u0119dzynarodowego podzia\u0142u pracy. Im wi\u0119ksza jest jednostka ekonomiczna, tym mniejsza mo\u017ce by\u0107 jednostka polityczna. To jest oczywi\u015bcie to, co zaobserwowa\u0142 Adam Smith<\/a> : podzia\u0142 pracy jest ograniczony rozmiarem rynku. Im bardziej rozleg\u0142y rynek, tym wi\u0119ksze mo\u017cliwo\u015bci mia\u0142yby samorz\u0105dy. Rzeczywi\u015bcie, same w sobie s\u0105 po\u017c\u0105dane. Jak pisa\u0142 Hayek w The Road to Serfdom<\/em>: \u201eW ma\u0142ej spo\u0142eczno\u015bci wsp\u00f3lne pogl\u0105dy na wzgl\u0119dn\u0105 wag\u0119 g\u0142\u00f3wnych zada\u0144, uzgodnione standardy warto\u015bci, b\u0119d\u0105 istnia\u0142y w bardzo wielu tematach. Ale ich liczba b\u0119dzie si\u0119 zmniejsza\u0107, im szerzej zarzucimy sie\u0107, a poniewa\u017c wsp\u00f3lnota pogl\u0105d\u00f3w jest mniejsza, wzrasta konieczno\u015b\u0107 polegania na sile i przymusie\u201d. Hayek doda\u0142: \u201eTo nie przypadek, \u017ce na og\u00f3\u0142 w \u017cyciu ma\u0142ych narod\u00f3w by\u0142o wi\u0119cej pi\u0119kna i przyzwoito\u015bci, a w\u015br\u00f3d du\u017cych by\u0142o wi\u0119cej szcz\u0119\u015bcia i zadowolenia, proporcjonalnie do tego, jak unikn\u0119li \u015bmiertelnej zarazy. centralizacji\u201d.<\/p>\n Reformy gospodarcze w Czarnog\u00f3rze w du\u017cej mierze wdro\u017cyli studenci Vukoti\u0107a, w tym Milo Djukanovic, od dawna dominuj\u0105cy przyw\u00f3dca polityczny w kraju, a obecnie prezydent Czarnog\u00f3ry. Na pocz\u0105tku Vukoti\u0107 zda\u0142 sobie spraw\u0119, jak wielki potencja\u0142 ma Djukanovic jako reformator polityczny. Rzeczywi\u015bcie, kiedy jecha\u0142 poci\u0105giem ze swoimi uczniami, powiedzia\u0142 jednemu ze swoich koleg\u00f3w: Przyjrzyj si\u0119 uwa\u017cnie temu m\u0142odemu cz\u0142owiekowi. On zrobi r\u00f3\u017cnic\u0119. Reformy w Czarnog\u00f3rze znacznie wzmocni\u0142y gospodark\u0119 i umo\u017cliwi\u0142y krajowi wy\u0142onienie si\u0119 w 2006 roku jako niezale\u017cne pa\u0144stwo. Instytut Vukoti\u0107a, ISSP, odegra\u0142 wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w tym procesie i nadal jest najwa\u017cniejszym instytutem badawczym w Czarnog\u00f3rze. Ale Vukoti\u0107 nie spocz\u0105\u0142 na laurach. Chcia\u0142 mie\u0107 wi\u0119cej mo\u017cliwo\u015bci realizacji swoich zainteresowa\u0144 naukowych, zw\u0142aszcza w zakresie przedsi\u0119biorczo\u015bci. W 2007 roku Vukoti\u0107 wraz ze starym koleg\u0105 Draganem Vuk\u010deviciem za\u0142o\u017cy\u0142 prywatny uniwersytet, University of Donja Gorica, UDG, po\u0142o\u017cony w pobli\u017cu stolicy, w dzielnicy biznesowej. Kolejno powstawa\u0142y wydzia\u0142y, kt\u00f3re w 2010 roku zosta\u0142y w\u0142\u0105czone do uczelni. Dzi\u015b UDG liczy 3500 student\u00f3w i jest miejscem nowoczesnym, dynamicznym, t\u0119tni\u0105cym \u017cyciem, z rozleg\u0142ymi po\u0142\u0105czeniami mi\u0119dzynarodowymi.<\/p>\nZwykle zaczyna si\u0119 od Hayeka<\/h2>\n
Agregaty nie dzia\u0142aj\u0105 samodzielnie<\/h2>\n
Pomys\u0142y zbie\u017cne z okoliczno\u015bciami<\/h2>\n
Przygotowanie do Niepodleg\u0142o\u015bci<\/h2>\n
Za\u0142o\u017cenie prywatnej uczelni<\/h2>\n