Dziesięć lat po referendum z 2016 roku i sześć lat od formalnego wyjścia Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej możliwość powrotu tego kraju do projektu europejskiego ponownie znalazła się w centrum europejskiej debaty politycznej. Premier Wielkiej Brytanii Andy Burnham przyznał, że należy ponownie ocenić skutki brexitu, określając jego ogólny wynik jako w dużej mierze negatywny. Podczas konferencji Partii Pracy w Liverpoolu oraz w wywiadzie dla BBC Radio 4 premier ogłosił zamiar przedstawienia krajowi różnych alternatyw dotyczących nawiązania stabilnych stosunków z Brukselą – nie wykluczając przy tym przyszłego przystąpienia do Unii. Burnham postrzega zbliżenie z Europą jako strategiczną konieczność dla przywrócenia wzrostu gospodarczego i dobrobytu, zauważając, że niepewność co do relacji Wielkiej Brytanii z rynkiem europejskim utrudnia długoterminowe planowanie gospodarcze. Wyrażając osobistą nadzieję na powrót do UE jeszcze za jego życia, wyjaśnił jednak, że nie jest to cel natychmiastowy, potwierdzając zobowiązania podjęte przez Partię Pracy na bieżącą kadencję parlamentarną. Ta zmiana stanowiska stanowi znaczące odejście od programu wyborczego z 2024 r., który wyraźnie wykluczał ponowne przystąpienie do Unii, jednolitego rynku lub unii celnej, a także przywrócenie swobodnego przepływu osób.
ALTERNATYWY INSTYTUCJONALNE I KONSENSUS EUROPEJSKI
Rząd brytyjski będzie musiał rozważyć cztery potencjalne scenariusze: utrzymanie obecnego porządku, wynegocjowanie unii celnej, ponowne przystąpienie do jednolitego rynku lub złożenie kolejnego wniosku o członkostwo w UE. Opcja unii celnej nawiązuje do propozycji przedstawionych wcześniej przez byłego ministra skarbu George’a Osborne’a, natomiast powrót do jednolitego rynku jest zgodny ze stanowiskiem od dawna popieranym przez Liberalnych Demokratów. Nowa otwartość Londynu spotkała się z poparciem Francji i Hiszpanii. Prezydent Emmanuel Macron z zadowoleniem przyjął możliwość powrotu Wielkiej Brytanii, argumentując, że byłoby to korzystne zarówno dla Wielkiej Brytanii, jak i dla Europy. Hiszpański premier Pedro Sánchez również określił brexit jako znaczącą stratę dla Brytyjczyków i dla integracji europejskiej, oświadczając, że Madryt byłby otwarty na ponowne przyjęcie Londynu. Macron podkreślił jednak fundamentalną zasadę: jednolity rynek nie pozwala na wybiórcze czerpanie korzyści gospodarczych przy jednoczesnym wykluczaniu obowiązków związanych z innymi swobodami.
SKUTKI GOSPODARCZE: HANDEL, WYDAJNOŚĆ I ZATRUDNIENIE
Perspektywy gospodarcze stanowią główną motywację do ewentualnego zbliżenia. Brytyjski Urząd ds. Odpowiedzialności Budżetowej szacuje, że w perspektywie długoterminowej brexit spowoduje spadek intensywności handlu o około 15% w porównaniu ze scenariuszem, w którym Wielka Brytania pozostałaby w UE, a także obniży potencjalną wydajność o około 4%. Ewentualny powrót do UE mógłby odwrócić przynajmniej niektóre z tych tendencji. Ograniczenie kontroli celnych i wymogów biurokratycznych wprowadzonych od 2021 r. ułatwiłoby handel między przedsiębiorstwami brytyjskimi i europejskimi, obniżając koszty administracyjne i skracając czas transportu. Towary mogłyby krążyć przy mniejszej liczbie formalności, co poprawiłoby integrację łańcuchów dostaw. Ponadto przywrócenie swobodnego przepływu pracowników mogłoby pomóc w rozwiązaniu problemu niedoborów kadrowych w takich sektorach, jak opieka zdrowotna, logistyka i rolnictwo. Dla obywateli zbliżenie mogłoby oznaczać możliwość podróżowania wyłącznie na podstawie dowodu osobistego, zniesienie wiz elektronicznych i opłat roamingowych oraz przywrócenie europejskiej karty ubezpieczenia zdrowotnego. Korzyści te zależałyby jednak od konkretnych warunków faktycznie wynegocjowanych.
MOŻLIWE WARUNKI ZWROTU
Droga instytucjonalna pozostaje skomplikowana. Według Catherine Barnard, profesor prawa Unii Europejskiej na Uniwersytecie w Cambridge, nowe referendum mogłoby dostarczyć Brukseli jasnego i spójnego wyrazu woli brytyjskiego społeczeństwa. Chociaż rząd mógłby teoretycznie złożyć wniosek o członkostwo bez konieczności przeprowadzania nowego referendum, takie posunięcie mogłoby być politycznie celowe. Szacunki wskazują na ramy czasowe od pięciu do dziesięciu lat, uwzględniając negocjacje i proces ratyfikacji przez państwa członkowskie. Sam proces brexitu trwał cztery lata od jego rozpoczęcia w 2017 r. do oficjalnego wyjścia w styczniu 2020 r. Ponadto Londyn musiałby spełnić kryteria kopenhaskie z 1993 r., które dotyczą demokracji, funkcjonującej gospodarki rynkowej oraz zdolności do wdrażania prawa UE. Do najbardziej drażliwych kwestii należą przystąpienie do strefy Schengen oraz przyjęcie euro – warunki, które mogłyby pozbawić Wielką Brytanię dotychczasowych „wyłączeń”, w tym tego dotyczącego wspólnej waluty.
KONSEKWENCJE GEOPOLITYCZNE DLA EUROPY
Powrót Wielkiej Brytanii miałby konsekwencje wykraczające daleko poza sferę gospodarczą. Włączenie potencjału militarnego, dyplomatycznego i strategicznego Londynu wzmocniłoby pozycję Unii wobec światowych mocarstw, takich jak Stany Zjednoczone i Chiny, zwiększając zdolność Europy do wywierania wpływu w negocjacjach międzynarodowych. W ten sposób Wielka Brytania przyczyniłaby się do wzmocnienia strategicznej autonomii kontynentu i zlikwidowania podziałów, które pojawiły się w wyniku brexitu. Strategiczne partnerstwo nawiązane między Londynem a Brukselą w maju 2025 r. zapoczątkowało już fazę zbliżenia. Kolejny szczyt dwustronny, spodziewany pod koniec roku, mógłby przekształcić tę dynamikę w szerszą dyskusję na temat wspólnej przyszłości instytucjonalnej. Mimo wszystko nie podjęto jeszcze ostatecznej decyzji: ewentualny „powrót do UE” – czyli „Unbrexit” – będzie zależał od brytyjskiej woli politycznej, warunków określonych przez UE oraz gotowości Londynu do przyjęcia wspólnych zobowiązań bez żadnych specjalnych przywilejów.