Najnowsze odkrycia archeologiczne potwierdziły, że stare mity są bliższe prawdy, niż dotychczas sądziła współczesna nauka.
Starożytni Gotowie, znani jako zapalczywi zdobywcy całej Europy w okresie późnego antyku, rzeczywiście wywodzili się ze Skandynawii. Wydaje się również, że rodzina języków germańskich dotarła na kontynent europejski właśnie z Półwyspu Skandynawskiego. Informacje te opublikowano w ostatnich tygodniach w czasopiśmie „Nature”.
Badania te łączą archeologię, współczesne badania nad DNA oraz badania językoznawcze, aby nakreślić obraz wczesnej historii Europy poza regionem Morza Śródziemnego – obszaru, który od dawna był przedmiotem zarówno romantycznych wyobrażeń, jak i nadmiernego sceptycyzmu. Ten ostatni prawdopodobnie wynikał z tego pierwszego.
Teraz jednak „romantycy” historii germańskiej znaleźli potwierdzenie swoich teorii. Gotów nie trzeba przedstawiać osobom dobrze zorientowanym w historii Europy, ale najnowsze odkrycia skłaniają mimo wszystko do zadania pytania: kim oni tak naprawdę byli?
„Źródła wiedziały więcej, niż sądziliśmy”
Gotowie, pochodzący ze Skandynawii, pozostawili nieusuwalny ślad genetyczny w Europie Środkowej i Wschodniej, wywierając nagły i znaczący wpływ na tereny dzisiejszego polskiego wybrzeża Bałtyku około 50 r. n.e. Odkrycia wskazują na powiązania tego ludu, który następnie rozprzestrzenił się na znacznej części równin Europy Wschodniej i w Karpatach, z ludnością szwedzką z epoki żelaza.
Kluczową różnicą między tym przemieszczeniem ludności, odtworzonym za pomocą nowoczesnych technologii genealogicznych, a utrwalonym poglądem naukowym na temat Gotów jest to, że była to migracja na dość dużą skalę. Od drugiej połowy XX wieku w środowisku naukowym Gotów postrzegano jako niewielką grupę ludów, która – choć potencjalnie wywodziła się ze Skandynawii – stanowiła raczej elitę w późniejszych środowiskach plemiennych Europy postklasycznej. Najnowsze odkrycia dotyczące DNA potwierdzają jednak „romantyczną” teorię, zgodnie z którą pojawienie się kultury gotyckiej w Europie Wschodniej było wynikiem znaczącej masowej migracji ludów, które w znacznej mierze wyparły osiadłych mieszkańców tych terenów, z których później prowadziły wojny przeciwko Imperium Rzymskiemu. W zachodniej historiografii Gotowie są powszechnie znani z tego, że w 410 r. n.e. splądrowali Rzym oraz że na gruzach imperium tego wielkiego miasta założyli królestwa.
Wiadomo było już wcześniej, że język gotycki oddzielił się od języków Europy Północnej na początku pierwszego tysiąclecia, gdy Gotowie, po wyemigrowaniu ze Szwecji, stali się odrębną kulturą. Naukowcy łączą obecnie ten proces z osiedleniem się Gotów w Europie Wschodniej. Oznacza to, że język gotycki oraz inne cechy kulturowe, które historycy i archeolodzy wykorzystywali do identyfikacji tej grupy, niekoniecznie były przekazywane innym grupom wyłącznie przez wąską elitę gotycką (co było dotychczas powszechnie przyjętym poglądem), ale mogą w rzeczywistości stanowić dowód na szeroko zakrojone zastąpienie ludności w Europie Wschodniej.
Dramatyczne przemieszczenie się Gotów ze Skandynawii na kontynent europejski zostało opisane przez autorów klasycznych i średniowiecznych, takich jak Jordanes, który sam był historykiem gotyckim w VI wieku. Zgodnie z jego relacją, która stała się później podstawą średniowiecznego i renesansowego romantyzmu gotyckiego, trwającego aż do XX wieku, Gotowie pochodzili z wyspy Scandza, którą uważa się za Skandynawię. Uważa się, że szwedzkie prowincje Götaland (Götaland Zachodni i Götaland Wschodni) oraz Gotlandia świadczą o tym pochodzeniu ze względu na podobieństwo nazw.
Elita szwedzka przyjęła rolę przodków Gotów już w średniowieczu, a idea ta była intensywnie promowana w okresie, gdy kraj ten stał się mocarstwem w XVII wieku. Nacjonaliści nadal odwoływali się do gotyku w XIX wieku, a ruch ten cieszył się w tym okresie również pewnym poparciem ze strony środowiska naukowego, które utrzymało się aż do XX wieku.
W latach 50. XX wieku pogląd, że Szwecja jest kolebką Gotów, był już kwestionowany. Postrzeganie Gotów jako czegoś więcej niż tylko nazwy było powszechnie uznawane za przestarzałe. Najnowsze odkrycia naukowe wskazują jednak, że w prymitywnych, ale intuicyjnych metodach wykorzystywania tradycyjnych mitów do zbliżania się do rzeczywistości historycznej jest coś na rzeczy. Magazyn „Science” cytuje reakcję historyka Noela Lenskiego z Uniwersytetu Yale: „Genotypowanie potwierdza to, o czym mówią starożytne źródła, a co historiografia końca XX wieku tak usilnie starała się zaprzeczyć […] Musimy […] przyznać, że źródła te zawierały więcej informacji, niż sądziliśmy”.
Nie oznacza to jednak, że całkowicie odrzuca się pogląd, zgodnie z którym Gotowie byli nosicielami dziedzictwa kulturowego, które przejęły również grupy o innym pochodzeniu. Wyniki badań wskazują na silne skandynawskie profile DNA w gotyckich miejscach pochówku w południowej Polsce, pochodzących z kilku stuleci po przybyciu tego ludu na wybrzeże około 50 r. n.e., które często miały charakter patrylinearny. Oznacza to, że gotyccy mężczyźni wchodzili w związki z kobietami z innych grup w regionie, co skutkowało mieszaniem się kultur, które kontynuowały nazwę i język Gotów, ale przy zmienionym składzie genetycznym. Gotowie podzielili się na odrębne grupy, wyruszając w różne kierunki Europy, przy czym Ostrogoci i Wizygoci stanowili dwóch z najbardziej zaciekłych przeciwników Cesarstwa Rzymskiego. Według badania, w pochówkach wizygockich na Półwyspie Iberyjskim jedynie jedna trzecia szkieletów wykazuje wyraźne skandynawskie pochodzenie.
Ogólnie rzecz biorąc, wyniki badań potwierdzają jednak teorię, że język, kultura i tradycje były w przeszłości najlepiej przekazywane przez potomków ich twórców. Język gotycki nie zyskał popularności w następstwie podbojów Gotów, mimo że Gotowie osiągnęli pewien poziom rozwoju intelektualnego i stworzyli pismo. Ostatecznie po prostu nie było ich wystarczająco wielu, by ustanowić całkowitą i trwałą dominację nad ruinami Cesarstwa Rzymskiego.
Nowe odkrycia wnoszą również wkład w historię Skandynawii i stanowią powód do dumy dla szwedzkich romantyków narodowych, którzy od dawna byli wyśmiewani za to, że traktowali fantastyczne wyobrażenia o historii jako prawdę. Okazuje się, że ich odwieczna mądrość zwyciężyła nad szkołą antygotycką, która od kilkudziesięciu lat dominowała w szwedzkim środowisku akademickim.
Nowe informacje na temat pochodzenia języków germańskich
Okazuje się, że migracja Gotów z północy to zaledwie jeden z przykładów wypraw Skandynawów, którzy wyruszali w świat i pozostawiali trwały ślad w otaczających ich regionach. W dzisiejszych czasach najbardziej znanym tego przykładem są Wikingowie. Jednak największy wpływ spośród tych proto-nordyckich migracji na południe miało rozprzestrzenianie przez nich swojego języka.
Naukowcy, opierając się na najnowszych badaniach DNA, ustalili, że archaiczny język paleogermański występował w Szwecji już w późnej epoce brązu, w okresie od 1200 do 600 r. p.n.e. Językoznawcy znali już wcześniej proces przekształcania się języka paleogermańskiego w pragermański dzięki skrupulatnej rekonstrukcji i często przypisują go przejęciu pewnych zapożyczeń od sąsiednich grup kulturowych. Badania DNA wykazały jednak, że w okresie tej transformacji w Skandynawii nie doszło do żadnego lub prawie żadnego mieszania się genetycznego, przynajmniej nie w Danii (która wydaje się być w tym okresie węzłem ruchów migracyjnych w tym regionie). W związku z tym ewolucja w kierunku języka germańskiego, który później rozgałęził się na współczesne języki skandynawskie, niemiecki, holenderski i angielski, miała miejsce w Skandynawii za sprawą ludów germańskich zamieszkujących ten region. Mówiąc bardziej przystępnym językiem, kraje takie jak Szwecja i Dania są kolebkami języka germańskiego. Być może nie było to oczywiste dla wcześniejszych badaczy, dla których sama Skandynawia często odgrywała raczej drugoplanową rolę w rozprzestrzenianiu się kultury germańskiej.
W znacznej części regionu Morza Północnego oraz w Europie o pochodzeniu germańskim głównymi propagatorami języka germańskiego z późnej epoki żelaza (I–VI wiek n.e.) byli migranci z duńskiej Jutlandii. Analiza pochodzenia grup ludności w Holandii, Niemczech i Anglii wskazuje na bliskie historyczne powiązania z tym półwyspem.
W regionie bałtyckim, na przykład w przypadku wspomnianych wcześniej migracji Gotów na tereny dzisiejszej Polski, pochodzenie osób pochowanych w grobach z epoki żelaza często przypisuje się Szwecji. Ta germańska migracja do Europy Wschodniej nie pozostawiła trwałego dziedzictwa językowego, a jej ślady zostały zniszczone podczas późniejszych fal migracyjnych.
Niemniej jednak nowe ślady językowe wskazują, że Szwecja, a co za tym idzie cała Skandynawia, znajduje się bliżej centrum powstania Europy postklasycznej, niż zazwyczaj uznają to badacze. Historyczna obsesja szwedzkiej elity na punkcie gotyku, a nawet teoria, że Szwecja jest miejscem położenia starożytnej Atlantydy (jak postulował Olof Rudbeck Starszy), mogą być pod pewnymi względami postrzegane jako rekompensata za powszechnie odczuwany status narodu znajdującego się na obrzeżach cywilizowanego świata. Status ten utrzymywał się aż do czasów współczesnych, ale wkrótce może ulec zmianie.