Migracja jako rosnąca linia podziału w hiszpańskiej polityce

Przez większość ery demokratycznej w Hiszpanii imigracja pozostawała politycznie drugorzędna. W przeciwieństwie do Francji, Wielkiej Brytanii, Niemiec czy Włoch, migracja nie kształtowała polityki wyborczej ani nie dominowała w konfrontacji ideologicznej. Zamiast tego debata publiczna w Hiszpanii koncentrowała się na napięciach terytorialnych, zarządzaniu gospodarczym, korupcji i pamięci historycznej.

Jednak ten stan rzeczy szybko się zmienia. Imigracja staje się jedną z najważniejszych kwestii współczesnej hiszpańskiej polityki, w coraz większym stopniu kształtując rywalizację partyjną, negocjacje koalicyjne i szerszą debatę na temat tożsamości narodowej i dystrybucji świadczeń socjalnych. To, co kiedyś było traktowane głównie jako kwestia administracyjna lub humanitarna, staje się teraz główną osią ideologicznej kontestacji.

Transformacja ta jest napędzana nie tylko przez rosnącą presję migracyjną, ale także przez poważny spadek demograficzny Hiszpanii. Z jednym z najniższych współczynników dzietności w Europie, szybko starzejącym się społeczeństwem i rosnącymi niedoborami siły roboczej w wielu sektorach, Hiszpania w coraz większym stopniu polega na imigracji jako strukturalnej odpowiedzi na zimę demograficzną. Dla rządów i wielu sektorów biznesowych imigracja stała się ekonomiczną koniecznością – nieformalnym substytutem brakującej krajowej odnowy demograficznej.

Jednak im bardziej migracja jest wykorzystywana do zrównoważenia zapaści demograficznej, tym bardziej politycznie istotna staje się ta kwestia. Najnowszy nadzwyczajny program regularyzacji rządu Sáncheza przyspieszył tę dynamikę. Nowy dekret królewski w sprawie uregulowania statusu migrantów, który wszedł w życie w tym miesiącu, ma na celu uregulowanie statusu nawet 500 000 nieudokumentowanych migrantów przebywających w Hiszpanii. Tylko w pierwszym tygodniu jego obowiązywania złożono ponad 130 000 wniosków – ponad jedną czwartą przewidywanej przez rząd liczby.

Dla zwolenników, środek ten jest ekonomicznie racjonalny i administracyjnie pragmatyczny: doprowadzenie nieregularnych migrantów do legalności, opodatkowania i formalnego rynku pracy. Dla krytyków jest to jednak kolejny potężny czynnik przyciągający i kolejny dowód na to, że hiszpański model migracji stał się reaktywny, improwizowany i politycznie niezrównoważony.

To właśnie w tym kontekście hiszpańska prawica radykalizuje i udoskonala swój dyskurs migracyjny. Tam, gdzie główny nurt centroprawicowej Partido Popular (PP) historycznie określał imigrację w kategoriach zarządzania lub bezpieczeństwa, debata przesunęła się znacznie na prawo pod presją Vox i szerszych nurtów radykalnej prawicy. Coraz częściej sprzeciw nie ogranicza się już do nielegalnej migracji lub egzekwowania granic, ale rozciąga się na rolę, jaką sama imigracja powinna odgrywać w długoterminowym modelu narodowym Hiszpanii.

Co najważniejsze, podmioty z twardszej prawicy zaczynają artykułować język „remigracji” –termin wywodzący się z bardziej radykalnych europejskich kręgów tożsamościowych, oznaczający nie tylko ograniczenie imigracji, ale także odwrócenie przepływów migracyjnych oraz, w niektórych sformułowaniach, zorganizowany powrót populacji migrantów.

Vox przyjął jednak bardziej opłacalne dla wyborców i instytucjonalnie adaptowalne ramy: „priorytet narodowy”. Zainspirowana koncepcyjnie szerszymi doktrynami europejskiej prawicy préférence nationale, zasada ta ma na celu priorytetowe traktowanie Hiszpanów w dostępie do świadczeń publicznych, mieszkań, dotacji i pomocy społecznej. Vox z powodzeniem włączył ten język do regionalnych porozumień z Partido Popular w społecznościach takich jak Estremadura i Aragonia, zaznaczając jeden z najwyraźniejszych przykładów hiszpańskiej prawicy głównego nurtu częściowo internalizującej retorykę wcześniej ograniczoną do radykalnej prawicy.

Jednak koncepcja ta szybko ewoluowała. Po kontrowersjach dotyczących tego, czy „priorytet narodowy” oznacza dyskryminację ze względu na narodowość lub pochodzenie etniczne, Vox znacznie złagodził i wyjaśnił swoje stanowisko. Sekretarz generalny partii Ignacio Garriga przyznał niedawno, że polityka ta, w obecnym kształcie i z ograniczeniami konstytucyjnymi i prawnymi, nie będzie działać wyłącznie na podstawie paszportu lub narodowości. Zamiast tego będzie opierać się na kryteriach związanych z „zakorzenieniem” (arraigo), takich jak czas zamieszkania, rejestracja miejska, historia zatrudnienia, składki podatkowe i więzi rodzinne w regionie.

W praktyce przekształca to doktrynę z czystej preferencji opartej na narodowości w szersze ramy priorytetyzacji oparte na zakorzenieniu społecznym i przywiązaniu terytorialnym.

Z politycznego punktu widzenia ma to znaczenie z dwóch powodów. Po pierwsze, ujawnia ograniczenia prawne i konstytucyjne stojące przed próbami operacjonalizacji bardziej wykluczających programów nacjonalistycznych w Hiszpanii. Sam Vox przyznał, że obecne normy antydyskryminacyjne i doktryna konstytucyjna uniemożliwiają pełne wdrożenie bardziej rygorystycznego systemu preferencji opartego na narodowości.

Po drugie, pokazuje, w jaki sposób radykalnie prawicowe koncepcje są strategicznie moderowane, aby wejść do głównego nurtu polityki. Przykład okna Overtona. Zamiast nalegać na jawną dyskryminację opartą na paszportach, Vox dostosowuje swój dyskurs do prawnie możliwego do obrony i politycznie bardziej akceptowalnego argumentu skoncentrowanego na wkładzie, zakorzenieniu i przynależności społecznej.

Akceptacja tych ram przez Partido Popular – nawet w umiarkowanej formie – pozostaje bardzo znacząca. Chociaż liderzy PP starali się podkreślić, że „priorytet narodowy” musi pozostać w ramach legalności i być interpretowany przez pryzmat arraigo, a nie narodowości, symboliczna zmiana jest niewątpliwa: imigracja nie jest już debatowana jedynie jako kwestia kontroli granicznej, ale jako kwestia sprawiedliwości dystrybucyjnej, alokacji opieki społecznej i hierarchii przynależności w hiszpańskim systemie politycznym.

Wydaje się więc, że Hiszpania wkracza na ten sam polityczny teren, który wcześniej przemierzała większość Europy Zachodniej. Główna debata nie dotyczy już tylko tego, czy imigracja powinna być kontrolowana. W coraz większym stopniu chodzi o to, czy imigracja może w nieskończoność funkcjonować jako główna odpowiedź Hiszpanii na spadek demograficzny bez prowokowania szerszych zmian politycznych i społecznych.

Jest to główny paradoks hiszpańskiego dylematu migracyjnego, który obecnie stanowi również główną linię podziału w hiszpańskiej polityce. Zima demograficzna sprawia, że imigracja jest ekonomicznie niezbędna w perspektywie krótko- i średnioterminowej. Jednak właśnie dlatego, że imigracja wypełnia próżnię pozostawioną przez spadek demograficzny, staje się bardziej widoczna – np. w rosnących wskaźnikach przestępczości i rodzajach przestępstw, stabilności państwa opiekuńczego i rozpadzie tożsamości narodowej – bardziej konsekwentna i bardziej kwestionowana politycznie.

Być może Hiszpania później niż jej europejscy sąsiedzi zaczęła interesować się polityką imigracyjną, ale obecnie szybko nadrabia zaległości. Kwestia migracji wydaje się zajmować coraz większą część hiszpańskiego krajobrazu politycznego w nadchodzących latach.