Jak ustawa o usługach cyfrowych zmienia oblicze wolności słowa w Europie

Bez kategorii - 2026-11-18

W listopadzie tego roku w Sztokholmie konserwatywni politycy i eksperci zebrali się pod szyldem frakcji ECR, by wziąć udział w panelu poświęconym napięciu między wolnością jednostki a rosnącą rolą państwa regulacyjnego w sferze cyfrowej. Prawie dwa stulecia po tym, jak Alexis de Tocqueville opisał niebezpieczeństwo demokracji jako łagodną, cichą kontrolę poprzez sieć drobnych zasad, a nie bat tyrana, prelegenci potraktowali unijną ustawę o usługach cyfrowych jako konkretny przykład tej sieci. Ustawa ta nie zakazuje wprost wolności słowa. Nakłada jednak na platformy odpowiedzialność za „ryzyko systemowe”, wyposaża w uprawnienia „zaufanych zgłaszających” oraz grozi karami w wysokości do 6% globalnego obrotu. Jak argumentowało kilku uczestników, praktycznym skutkiem tego jest to, że obrona zgodnej z prawem wypowiedzi politycznej staje się zbyt kosztowna.

Panel rozpoczął się od bezkompromisowego pytania o to, kto decyduje o tym, co obywatel może mówić, czytać, czym płacić lub co zachować dla siebie. Nikola Grmoja, chorwacki poseł i były minister sprawiedliwości z partii MOST, odpowiedział, że decyzja ta wyszła poza ramy krajowych konstytucji i sądów i trafiła do zamkniętego kręgu, w którym zasiadają Bruksela i garstka dużych platform. Większość debaty publicznej w Chorwacji toczy się obecnie na amerykańskich serwisach. Kiedy serwisy te zmieniają zasady, by pozostać w zgodzie z Komisją, użytkownicy w Dubrowniku i Zagrzebiu po prostu widzą, jak posty znikają lub zasięg ich publikacji gwałtownie spada. Żaden sędzia nie orzekł, że treść jest niezgodna z prawem. Komisja twierdzi, że ustawa DSA nie stanowi cenzury. Pierwsza duża grzywna nałożona na platformę X, formalnie dotycząca przejrzystości, dała jednak wszystkim platformom do zrozumienia, że bezpieczniejszym wyborem jest usuwanie większej liczby treści. Test Grmoji jest prosty: jeśli post jest niezgodny z prawem, sędzia powinien to stwierdzić. Jeśli jest zgodny z prawem, nikt nie powinien go ukrywać.

Peter Kalil, dyrektor organizacji Free Speech Ireland i pracownik naukowy Instytutu Edmunda Burke’a, omówił aspekty ekonomiczne. Bardzo duże platformy internetowe narażają się na odpowiedzialność, jeśli nie będą moderować treści zgodnie z oczekiwaniami Brukseli. Ponieważ definicja treści niezgodnych z prawem często opiera się na prawie krajowym, a kara jest obliczana na podstawie światowych przychodów, firmy wolą zachować nadmierną ostrożność. Kalil zauważył, że nieudany irlandzki projekt ustawy o „podżeganiu do nienawiści” tymczasowo zmniejszył jedno z zagrożeń, ponieważ rozporządzenie DSA opiera się na definicjach nielegalności przyjętych przez państwa członkowskie. Niemniej jednak szerszym skutkiem jest standard oparty na najniższym wspólnym mianowniku, który ogranicza uzasadnioną wolność słowa oraz, w sposób mniej widoczny, zdolność Europejczyków do tworzenia konkurencyjnych usług. Zakładanie działalności gospodarczej lub wdrażanie narzędzi sztucznej inteligencji w Unii już teraz jest procesem powolnym i kosztownym, a DSA dodaje kolejną warstwę niepewności. Jego praktyczna rada dla każdego, kto chce wprowadzać innowacje w przestrzeni cyfrowej, była krótka: wyjedź.

Joe Weil, dyrektor generalny firmy Unplugged, podszedł do tego samego problemu z perspektywy urządzenia, a nie przepisów. Twierdził, że regulacje skupiające się na konkretnych ustawieniach lub identyfikatorach reklamowych pomijają kwestię architektury systemu. Smartfony i bezpłatne aplikacje służą do identyfikacji użytkowników, mapowania relacji między nimi oraz czerpania z tego zysków. Wyłączenie identyfikatora reklamowego w 2021 roku miało zaszkodzić modelowi reklamowemu. Akcje Meta później wzrosły znacznie wyżej. Te same zasoby danych, które platformy gromadzą na potrzeby handlu, można teraz wykorzystać do celowania w strefach konfliktu. Firma Weila tworzy sprzęt i oprogramowanie, które pozwala użytkownikom, w tym siłom zbrojnym, kontrolować sygnał, a nie tylko go minimalizować. Prezentowanie alternatywnego, wiarygodnego obrazu zamiast prób ukrywania się. Jak stwierdził, w świecie wszechobecnych sygnałów stara koncepcja ukrywania się z czasów zimnej wojny jest przestarzała. Większą szansą dla Europy nie są kolejne regulacje, ale produkty, które nie opierają się na modelu reklamowym z XX wieku.

Sigríður Andersen, wypowiadając się z perspektywy Islandii – kraju należącego do Europejskiego Obszaru Gospodarczego, ale pozostającego poza Unią – podkreśliła, jak niewielkie pole manewru mają mniejsze kraje. Islandia musi wdrażać większość przepisów UE. Zauważyła, że politycy często pozostają o dziesięciolecia w tyle za rozwojem technologii i polegają na urzędnikach, którzy podpowiadają im, co mają podpisać. W rezultacie powstają przepisy tworzone w wąskich, odizolowanych obszarach, które nie uwzględniają łącznego wpływu na wolność słowa i prywatność. Podkreśliła znaczenie zachowania zasad rzetelnego procesu sądowego oraz poddania samych sądów kontroli publicznej, ponieważ sędziowie są mianowani dożywotnio. Potrzebna jest świadomość, a nie tylko nowe przepisy, ponieważ wiele osób nie zdaje sobie sprawy z zakresu inwigilacji lub po prostu twierdzi, że nie ma nic do ukrycia.

W swoim przemówieniu wygłoszonym później tego samego ranka Eric Prince umieścił DSA w szerszym kontekście historycznym kontroli nad komunikacją. Rzym utrzymywał swoje imperium dzięki kontroli nad drogami i pocztą cesarską. Prasa drukarska przełamała starsze monopole, dopóki władze nie zareagowały wprowadzeniem licencji i Indeksu Ksiąg Zakazanych, który obowiązywał aż do 1966 roku. Obecnie platformy internetowe już pokazały, że potrafią usunąć całe sieci w ciągu kilku dni, jak miało to miejsce po wyborach w USA w 2020 roku. DSA zapisuje tę kontrolę w prawie. Prince przytoczył przykład niemieckiego emeryta, którego wczesnym rankiem odwiedziła policja w związku z wpisem nazywającym kanclerza „idiotą”, oraz wyrok fińskiego Sądu Najwyższego skazujący byłego ministra spraw wewnętrznych za broszurę kościelną napisaną dwadzieścia lat wcześniej. Kontrola czatów – propozycja skanowania prywatnych wiadomości przed ich zaszyfrowaniem – przeniosłaby skaner do kieszeni. Samo urządzenie stałoby się telekranem.

Argumenty te mają szczególną siłę oddziaływania w Rumunii, gdzie konserwatywne głosy wielokrotnie ścierały się zarówno z władzami krajowymi, jak i z praktycznym stosowaniem unijnych przepisów dotyczących przestrzeni cyfrowej. AUR określiła DSA jako mechanizm, który przekształca opozycję polityczną w „ryzyko systemowe”. Przedstawiciele partii nazwali go instrumentem kontroli, który przenosi proces decyzyjny z sądów do organów administracyjnych i platform internetowych, pozostawiając im swobodę decyzyjną. Zwrócili się oni również z pismem do Komisji Europejskiej, ostrzegając, że rumuńskie instytucje wykorzystywały to rozporządzenie w okresach wyborczych do traktowania opinii jako treści niezgodnych z prawem.

Najlepszym tego przykładem są wybory prezydenckie z 2024 roku. Po tym, jak niezależny kandydat Călin Georgescu nieoczekiwanie wyszedł na prowadzenie w pierwszej turze, Trybunał Konstytucyjny unieważnił cały proces na kilka dni przed drugą turą, powołując się na oceny służb wywiadowczych dotyczące skoordynowanej aktywności w mediach społecznościowych oraz domniemanej ingerencji rosyjskiej. AUR i jej sojusznicy nazwali tę decyzję zamachem stanu, który pozbawił prawa wyborczego miliony wyborców. Wybory zostały później powtórzone, a pierwotnemu zwycięzcy uniemożliwiono ponowne kandydowanie. Niezależnie od tego, czy doszło do ingerencji zagranicznej, incydent ten pokazał, jak szybko można wykorzystać platformy, algorytmy i nadzwyczajne uprawnienia regulacyjne, aby zmienić wynik wyborów, który uznano za nie do przyjęcia przez ugruntowane partie.

Nowsza sprawa dotyczy posła AUR, Dana Tănasă. W październiku 2026 r. prokuratura postawiła go przed sądem pod zarzutem podżegania do nienawiści i dyskryminacji. Akt oskarżenia opiera się na wpisie na Facebooku z sierpnia 2025 r., w którym wzywał Rumunów do odmawiania odbioru przesyłek dostarczanych przez pracowników spoza Rumunii, pochodzących z Azji i Afryki, oraz ostrzegał przed podążaniem śladami Europy Zachodniej w kwestii imigracji. Partia AUR odpowiedziała, że sprzeciwianie się polityce imigracyjnej stanowi wypowiedź polityczną chronioną przez konstytucję, a nie przestępstwo. Osobno Tănasă zaskarżył w sądzie decyzję Krajowej Rady Audiowizualnej, która nakładałaby wymogi dotyczące zgłaszania i rejestracji na twórców treści cyfrowych osiągających określony próg oglądalności i produkcji. Twierdzi on, że popularność nie zamienia konta osobistego w stację telewizyjną oraz że prawa podstawowe nie mogą być ograniczane przez przepisy administracyjne.

Żaden z prelegentów nie twierdził, że ustawa DSA tworzy na papierze nowe kategorie nielegalnych wypowiedzi. Opisali oni natomiast system zachęt, kar, zaufanych zgłaszających oraz ocen ryzyka, który skłania platformy do usuwania treści w zakresie wykraczającym poza to, czego ściśle wymaga prawo, i który pozbawia obywateli wpływu na wyznaczanie praktycznych granic wolności słowa. W Rumunii system ten idzie w parze z odwołanymi wyborami, zarzutami karnymi za komentarze dotyczące imigracji oraz przepisami administracyjnymi, które traktują konserwatywne głosy o dużym zasięgu jako podmioty podlegające regulacjom. Sieć drobnych przepisów jest już ciasna. Czy parlamenty i sądy krajowe będą w stanie ją jeszcze rozluźnić, czy też praktyczne standardy będą nadal ustalane w Brukseli i na pulpitach nawigacyjnych platform – to pytanie panel pozostawił bez odpowiedzi.