Trudno jest komentować nieustannie zmieniającą się sytuację polityczną w Szwecji. Od ponad 60 dni trwa impas na lewicy, która we wrześniu nieznacznie wygrała wybory parlamentarne. W tle trwa niekończący się impas między zróżnicowanymi partiami czerwono-zielonymi, ale na pierwszym planie nieustannie pojawiają się przecieki, plotki, konferencje prasowe, wywiady, spotkania i posty w mediach społecznościowych, które sprawiają, że każdy obserwator z zapartym tchem czeka, myśląc, że to właśnie ta jedna rzecz może wprawić koła w ruch. Jednak za każdym razem proces ten ulega zastojowi.
Po lewej stronie mamy socjaldemokratów, Partię Zielonych, Partię Lewicy i Partię Centrum. Te dwie ostatnie są najsłabszymi ogniwami: Partia Lewicy odmawia poparcia rządu bez stanowisk w rządzie, a Partia Centrum odmawia poparcia rządu, w którym Partia Lewicy zajmuje stanowiska w rządzie. Ostatnie kilka tygodni to nic innego jak wojna na wyczerpanie między tymi dwiema partiami, które toczą grę w „kto pierwszy się wycofa”.
Po prawej stronie mamy Partię Umiarkowaną, Chrześcijańskich Demokratów, Liberałów oraz Szwedzkich Demokratów. Tak zwana koalicja Tidö, która doszła do władzy w 2022 roku, nie zdołała tym razem uzyskać większości parlamentarnej z powodu porażki Szwedzkich Demokratów, partii nacjonalistycznej. Szwedzcy Demokraci ubiegali się o stanowiska w rządzie, co podniosłoby ich status w porównaniu z latami 2022–2026, kiedy to jedynie wspierali rząd złożony z Umiarkowanych, Chrześcijańskich Demokratów i Liberałów (choć należy dodać, że mieli oni duży wpływ na program rządowy).
Partie z koalicji Tidö, z wyjątkiem Szwedzkich Demokratów, reprezentują „burżuazyjny” blok polityczny w Szwecji, do którego tradycyjnie należy również Partia Centrum. Jednak ze względu na niechęć tej liberalnej partii wobec Szwedzkich Demokratów blok ten ulegał coraz większym podziałom po 2014 r., co osiągnęło punkt kulminacyjny w 2022 r., pozornie w postaci rozłamu na lewicowo-liberalną i prawicowo-liberalną frakcję. W związku z porażką prawicy w wyborach w 2026 r. od września bardziej niż kiedykolwiek istotne stało się dla „burżuazyjnej” inteligencji i jej myślicieli politycznych ponowne zjednoczenie Partii Centrum z jej dawną rodziną partyjną oraz zapewnienie kolejnej kadencji prawicowych rządów w Szwecji.
W czym problem? Partia Centrum odmawia wejścia do jakiejkolwiek koalicji, która byłaby uzależniona od Szwedzkich Demokratów. Od początku lat 2010. sens istnienia Partii Centrum polegał na uniemożliwianiu nacjonalistom (a w retoryce także skrajnie lewicowym socjalistom, stąd impas między nią a Partią Lewicy) jakiegokolwiek dostępu do władzy. Przez cały okres kampanii wyborczej Partia Centrum propagowała swoją wizję rzekomego „centrum politycznego”, trzymając na dystans „ekstremistów” zarówno z prawej, jak i z lewej strony sceny politycznej. W praktyce stanowiło to zerwanie z tradycyjną szwedzką polityką blokową, a od 13 września okazało się całkowicie nierealne.
Jedynym wyjściem dla Centrum było zatem wybranie mniejszego zła – między „skrajną lewicą” a „skrajną prawicą”. Ogólnie rzecz biorąc, w całej Europie obserwuje się tendencję, że liberałowie opowiadają się po stronie komunistów, jeśli alternatywą są nacjonaliści, co widać na przykładzie licznych wyborów we Francji.
To, że Partia Centrum przedkłada Partię Lewicy nad Szwedzkich Demokratów, było również widoczne w różnych subtelnych formach w komunikacji tej partii. Ci liberałowie nie akceptują samego istnienia Szwedzkich Demokratów, ale w przypadku Partii Lewicy mają zastrzeżenia jedynie do niektórych aspektów, wskazując jako największe powody do niepokoju powtarzający się antysemityzm oraz zarzuty dotyczące braku zaangażowania w tradycyjne zachodnioeuropejskie cele geopolityczne. Materialistyczny konflikt między socjalistami a kapitalistami (ten ostatni termin nie jest bynajmniej obraźliwym określeniem Partii Centrum, lecz bardzo trafnym) również odgrywa rolę w braku zaufania między partiami, podobnie jak w pewnym stopniu aspekty kulturowe i demograficzne. Liberalni wyborcy Partii Centrum z miejskiej klasy średniej i wyższej, wraz z jej tradycyjną kadrą właścicieli gospodarstw rolnych, nie identyfikują się z wyborcami Partii Lewicy, którzy zazwyczaj są ekonomicznymi populistami i wykazują silne poparcie dla wielokulturowości.
Więc nawet jeśli wynik wydaje się przewidywalny, Partia Centrum jak dotąd uparcie opiera się swojemu przeznaczeniu. Jednak ponad 50 dni po wyborach pojawiła się niepewna szansa na uniknięcie dopuszczenia skrajnej lewicy do władzy.
Najbardziej znacząca deklaracja od ponad dwóch miesięcy nie pochodziła ze skrzydła lewicowego sceny politycznej, lecz z prawego; Szwedzcy Demokraci oficjalnie ogłosili wycofanie się z wyścigu o utworzenie rządu, ponieważ ich obecność w prawicowym obozie uniemożliwiała Partii Centrum – irracjonalnym „twórcom władzy” w szwedzkiej polityce od czasu wyborów – nawet rozważenie poparcia dla czegokolwiek innego niż koalicja lewicowa.
Dało to Partii Centrum dużą swobodę działania. Partie lewicowe zdały sobie sprawę, że nie mogą już traktować Partii Centrum jako pewnika, więc muszą przyspieszyć negocjacje. A Partia Lewicy? Odmawia ustąpienia choćby o milimetr w swoich żądaniach, co oznacza, że impas jest nadal tak samo realny, jak w noc po wyborach. Wzajemne obwinianie się, która partia jest głównym hamulcowym – Lewica czy Partia Centrum – nasiliło się dramatycznie po wycofaniu się Szwedzkich Demokratów.
Co więc kryje się za nagłą kapitulacją nacjonalistów?
Szwedzcy Demokraci wielokrotnie powtarzali w trakcie ostatniej kadencji, że dążą do objęcia stanowisk w rządzie i że w przypadku ich nieprzyznania znajdą się w opozycji. Jest to oczywiście naturalny etap rozwoju każdej partii politycznej, jednak Szwedzcy Demokraci uświadomili sobie w szczególny sposób, że samo popieranie rządu, bez sprawowania władzy, utrudnia realizację własnych projektów politycznych. Szwedzcy Demokraci, będący największą z partii z Tidö w wyborach w 2022 roku, ostatecznie narzucili warunki daleko idącej reformy szwedzkiej polityki migracyjnej i wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych, ale nie mieli pełnej kontroli nad własnymi reformami. Zgodnie z linią partyjną w 2026 roku musiało się to zmienić.
Wybory nie potoczyły się jednak zgodnie z oczekiwaniami Szwedzkich Demokratów. Pisałem już wcześniej o analizach wyników, które ostatecznie zmieniły układ sił na szwedzkiej scenie politycznej – poparcie dla Szwedzkich Demokratów spadło do około 17 procent głosów z 20 procent w 2022 roku, podczas gdy wszyscy ich partnerzy koalicyjni odnotowali wzrost. Partia Umiarkowanych wyprzedziła nawet Szwedzkich Demokratów i odzyskała pozycję drugiej co do wielkości partii w kraju. Szwedzcy Demokraci, zajmujący obecnie trzecie miejsce, ponoszą wyłączną odpowiedzialność za porażkę w Tidö. W związku z tym rezygnacja z roszczeń do stanowisk w rządzie była nieuniknioną, choć trudną do przełknięcia decyzją.
6 listopada lider Szwedzkich Demokratów, Jimmie Åkesson, ogłosił, że jego partia zamierza oficjalnie wycofać swoje roszczenia w trwających negocjacjach dotyczących utworzenia rządu. Ponieważ nie było szans, by Szwedzcy Demokraci zdobyli stanowiska w rządzie, a tym bardziej weszli w jakikolwiek sposób w skład koalicji rządowej, najlepszym rozwiązaniem dla partii było przejście do „pełnej opozycji” – jednak wstrzymanie się od głosu zamiast głosowania przeciwko rządowi kierowanemu przez Partię Umiarkowaną, złożonemu z pozostałych partii z Tidö. W tym kontekście otworzyłoby to drogę do utworzenia rządu mniejszościowego złożonego z Partii Umiarkowanej, Chrześcijańskich Demokratów, Liberałów i Partii Centrum, przywracając dawny „Sojusz”, który rządził Szwecją w latach 2006–2014 (chociaż do 2010 r. był to rząd większościowy). Rozpoczęto działania mające na celu przekonanie Partii Centrum do takiego rozwiązania, przy czym czynnik zastraszania ze strony Szwedzkich Demokratów został zasadniczo zneutralizowany.
Partia Centrum nadal ma jednak powody do niepokoju; rząd mniejszościowy, uzależniony od poparcia Szwedzkich Demokratów, byłby zdany na łaskę tej nacjonalistycznej partii w każdej kwestii programowej, w tym w sprawach budżetowych. Czy naprawdę różniłoby się to tak bardzo od sytuacji, w której Szwedzcy Demokraci byliby częścią koalicji?
To właśnie ta kwestia – w porównaniu z dopuszczeniem radykalnej Partii Lewicy do rządu – stanowi obecnie główny punkt zainteresowania Partii Centrum, a co za tym idzie – całej szwedzkiej sceny politycznej. Od wtorku, 17 listopada, Partia Centrum otwarcie przedstawia koalicję czerwono-zieloną jako preferowaną opcję. Jednak nadal stanowczo sprzeciwia się włączeniu Partii Lewicy do rządu, co wywołało spekulacje na temat jej prawdziwych intencji: czy jest to próba doprowadzenia wojny na wyczerpanie do absolutnego wyczerpania, po czym Partia Centrum będzie mogła skręcić w prawo bez utraty swojej dumy?
Istnieje duże prawdopodobieństwo, że Ulf Kristersson z Partii Umiarkowanych pozostanie premierem Szwecji, gdy wszystko się już rozstrzygnie. Wtedy pojawi się kolejne wyzwanie: jak rządzić Szwecją z pozycji liberalnej mniejszości, godząc interesy Partii Centrum z interesami Szwedzkich Demokratów.