Wyzwanie związane z suwerennością poznawczą: kiedy sztuczna inteligencja myśli w imieniu Europy

W obliczu ryzyka zaniku krytycznego myślenia, do którego przyczyniają się algorytmy z Doliny Krzemowej czy Pekinu, Europa musi na nowo odkryć swoją tradycję humanistyczną. Regulacja rynków to za mało; musi ona również bronić wolności ludzkiego umysłu.

Przez lata wyobrażaliśmy sobie sztuczną inteligencję jako narzędzie przeznaczone wyłącznie do zastępowania pracy fizycznej, optymalizacji logistyki lub automatyzacji powtarzalnych i biurokratycznych zadań. Była to uspokajająca narracja przedstawiająca technologię jako zwykłe przedłużenie ludzkich rąk. Dzisiaj jednak kierunek tej rewolucji uległ radykalnej zmianie. Sztuczna inteligencja nie tylko zmienia sposób, w jaki produkujemy i pracujemy – zaczyna ona również, po cichu, ale wszechobecnie, przekształcać sposób, w jaki myślimy.

Uwagę na tę antropologiczną kwestię ponownie zwraca eksperymentalne badanie przeprowadzone przez naukowców z Massachusetts Institute of Technology (MIT). Wyniki badania otwierają niepokojące spojrzenie na przyszłość wiedzy: studenci, którzy korzystali z ChatGPT do napisania eseju, wykazywali podczas wykonywania zadania mniejszą aktywność w kilku kluczowych sieciach neuronowych w porównaniu z rówieśnikami, którzy pracowali bez sztucznej pomocy. Jeszcze bardziej uderzające było to, co ujawniło się z upływem czasu: wielu ze studentów korzystających z pomocy pamiętało jedynie niewielką część – lub w ogóle nic – z tego, co formalnie napisali.

Należy podkreślić, że są to wstępne wyniki wymagające dalszego potwierdzenia i że nie uzasadniają one wyciągania ostatecznych wniosków. Przekształcenie badań naukowych w technofobiczny manifest przeciwko innowacjom byłoby błędem ideologicznym. Jednak badania te rodzą pytanie, którego cywilizacja zachodnia nie może zignorować: co się stanie, gdy powierzymy maszynie nie tylko wykonanie zadania, ale sam proces rozumowania?

Jest to, najprawdopodobniej, najważniejsza kwestia kulturowa i polityczna naszych czasów.

Technologia a zdolność oceny sytuacji

Od wieków postęp technologiczny na Zachodzie poszerza fizyczne i empiryczne możliwości ludzkości. Koło zwiększyło naszą mobilność w przestrzeni; teleskop Galileusza poszerzył granice naszego widzenia; komputer zwielokrotnił szybkość naszych obliczeń. Natomiast generatywna sztuczna inteligencja ingeruje w zdolność nieskończenie bardziej intymną i delikatną: biologiczną i logiczną konstrukcję samej myśli.

Pisanie nigdy nie było zwykłym spisywaniem istniejących już informacji. Pisanie polega na porządkowaniu myśli, dobieraniu argumentów w oparciu o logikę, tworzeniu nowych powiązań oraz odróżnianiu tego, co istotne, od tego, co zbędne. Zasadniczo jest to ćwiczenie dyscypliny intelektualnej, które zmusza jednostki do wyjaśnienia – przede wszystkim sobie samym – znaczenia słów i rzeczy. Kiedy znaczna część tego wysiłku zostaje powierzona algorytmowi predykcyjnemu, ryzyko nie polega jedynie na tym, że otrzymamy tekst mniej lub bardziej elegancki. Prawdziwe niebezpieczeństwo polega na zakłóceniu wewnętrznej dyscypliny, która umożliwia samodzielną ocenę.

Europejska myśl konserwatywna, od Edmunda Burke’a po Rogera Scrutona, zawsze opierała ideę wolności na indywidualnej odpowiedzialności oraz na kultywowaniu cnoty poprzez nawyk i wysiłek. Ludzkie instytucje i zdolności poznawcze nie są atutami odziedziczonymi raz na zawsze; są to mięśnie ducha, które ulegają atrofii, jeśli nie są nieustannie ćwiczone. Jeśli technologia eliminuje „wysiłek tworzenia”, to jednocześnie eliminuje proces uczenia się. Istnieje ontologiczna różnica między wykorzystaniem narzędzia do pogłębienia idei a użyciem go w celu uniknięcia wysiłku związanego z jej wymyśleniem. W pierwszym przypadku sztuczna inteligencja zwielokrotnia ludzką pomysłowość; w drugim staje się wygodnym skrótem, który oswaja umysł, czyniąc go biernym.

Korzenie edukacji i zagrożenie ujednoliceniem

Ta przemiana antropologiczna dotyka przede wszystkim szkoły i uczelnie, ale jej konsekwencje wykraczają daleko poza mury sal lekcyjnych. Dotyczą one samej istoty obywatelstwa oraz przetrwania wolnych społeczeństw.

Europejska tradycja filozoficzna zawsze przypisywała aktowi myślenia wartość z natury kształtującą i polityczną. Sokrates nie podawał swoim uczniom gotowych odpowiedzi; wymagał od nich wysiłku związanego z zadawaniem pytań. Platon opisał dialog jako miejsce, w którym dusza mozolnie kształci się w dążeniu do prawdy. Arystoteles uważał nieustanną praktykę za królewską drogę do kształtowania charakteru moralnego i intelektualnego. Wieki później, w samym sercu totalitarnego XX wieku, Hannah Arendt przypomniała nam, że myślenie nie jest luksusem zarezerwowanym dla naukowców, lecz podstawowym warunkiem wolności politycznej. Bez krytycznego myślenia jednostka staje się łatwą do manipulacji cząstką, niezdolną do przeciwstawienia się ani masowej konformności, ani władzy technokratycznej.

Z tej perspektywy sztuczna inteligencja stanowi bezprecedensowe wyzwanie nie dlatego, że przewyższa ludzkość, ale dlatego, że grozi tym, iż codzienne korzystanie z ludzkiego umysłu stanie się zbędne. Każda cywilizacja ma obowiązek przekazać przyszłym pokoleniom nie tylko zbiór wiedzy, ale także metodę interpretacji rzeczywistości. W Europie to niezwykłe dziedzictwo opiera się na jasno określonych filarach: filozofii greckiej, prawie rzymskim, tradycji chrześcijańskiej, humanizmie renesansowym oraz racjonalnej dyscyplinie Oświecenia. Razem tworzą one syntezę, której centralnym punktem jest absolutna godność osoby, obowiązek odpowiedzialności oraz żarliwe dążenie do prawdy.

Jeśli proces uczenia się i pisania przez naszą młodzież będzie w coraz większym stopniu – i wyłącznie – odbywał się za pośrednictwem systemów sztucznej inteligencji, kwestia ta przestanie być jedynie problemem technologicznym, a stanie się kwestią głęboko związaną z tożsamością.

W kierunku europejskiej „suwerenności poznawczej”

W ostatnich latach w europejskiej agendzie politycznej w końcu znalazły się takie pojęcia, jak suwerenność energetyczna, suwerenność przemysłowa i suwerenność cyfrowa. Europa zdała sobie sprawę – choć z opóźnieniem – z poważnego zagrożenia, jakie niesie ze sobą uzależnienie od zewnętrznych podmiotów geopolitycznych w sektorach strategicznych, niezależnie od tego, czy są to azjatyckie autokracje, czy prywatne monopole z Doliny Krzemowej. Nadszedł czas, aby pójść o krok dalej i wprowadzić do debaty publicznej nową, jeszcze bardziej zdecydowaną koncepcję: suwerenność poznawczą.

Suwerenności poznawczej nie należy rozumieć jako naiwnej formy izolacjonizmu technologicznego, ani jako autarkicznej ambicji stworzenia specyficznie „europejskiej” sztucznej inteligencji, stanowiącej ideologiczną alternatywę wobec modeli amerykańskich czy chińskich. Byłaby to biurokratyczna i powierzchowna reakcja. Prawdziwa suwerenność poznawcza polega natomiast na zdolności cywilizacji do ciągłego kształcenia jednostek, które potrafią rozumieć, oceniać, krytykować, a w razie potrzeby odrzucać narzędzia technologiczne, z których korzystają na co dzień. Oznacza to kształtowanie obywateli zdolnych do interakcji z algorytmami bez rezygnacji z autonomii osądu ani tożsamości historycznej.

Strukturalnym błędem dzisiejszych instytucji europejskich jest złudzenie, że rewolucją technologiczną można zarządzać wyłącznie poprzez regulacje rynkowe lub ramy ochrony danych, takie jak ustawa o sztucznej inteligencji (AI Act). Regulacje techniczne są niezbędne, ale pozostają pustą skorupą, jeśli nie opierają się na spójnej wizji osoby ludzkiej. Prawdziwa globalna rywalizacja to nie tylko technologiczny i gospodarczy wyścig o stworzenie najpotężniejszego modelu językowego. To niewidzialna rywalizacja o kontrolę nad umysłami przyszłych pokoleń.

Ktokolwiek kontroluje infrastrukturę poznawczą, za pomocą której miliony młodych Europejczyków uczą się, poszukują informacji, analizują historię i kształtują swój język, nieuchronnie będzie sprawował władzę biopolityczną nad sposobem, w jaki postrzegają oni rzeczywistość. Jeśli nie uda nam się pokierować tym procesem za pomocą kultury, oddamy naszą przyszłość w ręce filtrów algorytmicznych skalibrowanych zgodnie z wartościami komercyjnymi, utylitarnymi lub, co gorsza, ideologicznymi, oderwanymi od naszej własnej tradycji historycznej.

Ponadczasowe znaczenie tradycji

Najgłębszym celem edukacji nigdy nie było maksymalne zwiększenie liczby poprawnych lub ustandaryzowanych odpowiedzi – w tym zadaniu maszyny zawsze będą się wyróżniać. Prawdziwym celem edukacji jest kształtowanie osób potrafiących zadawać właściwe pytania.

Właśnie w tym kontekście dyscypliny od dawna uważane za „marginalne” przez technokratyczne tendencje naszych czasów – takie jak filozofia, literatura i języki klasyczne – odzyskują niezwykłe i pilne znaczenie strategiczne. W erze wielkich modeli językowych wyjątkowa wartość człowieka nie będzie polegać na zdolności do gromadzenia informacji. Będzie ona polegać na umiejętności odróżniania prawdy od pozorów, dobra od tego, co jedynie użyteczne, oraz głębokiej prawdy od algorytmicznego konsensusu internetu. Ostatecznie będzie ona polegać na zdolności do zachowania naszego człowieczeństwa i naszej wewnętrznej wolności.

Europa posiada niezmierzone dziedzictwo niematerialne, budowane przez ponad dwa tysiące lat refleksji nad wolnością i godnością osoby ludzkiej. Zrezygnowanie z przekazywania tej tradycji i zastąpienie jej leniwym przekazywaniem myślenia maszynom oznaczałoby porzucenie naszej największej przewagi konkurencyjnej – a także naszej samej duszy.

Sztuczna inteligencja stanowi niezwykłą szansę dla medycyny, przemysłu i badań naukowych; odrzucenie jej z powodu strachu byłoby aktem intelektualnego tchórzostwa. Prawdziwym wyzwaniem politycznym i antropologicznym jest to, czy w miarę jak maszyny będą coraz lepiej symulować procesy rozumowania, nadal będziemy w stanie zachować i wzmocnić naszą własną zdolność myślenia. Prawdziwe bogactwo Zachodu nigdy nie polegało na gromadzeniu wiedzy, ale na jego metodzie: tej niezwykłej tradycji, która nauczyła ludzi poszukiwania prawdy poprzez swobodne, wymagające i suwerenne posługiwanie się rozumem. To właśnie tę suwerenność jesteśmy dziś wezwani do obrony ponad wszystko inne.