Bunt klasyków

W epoce zdominowanej przez dynamiczny cyfrowy konsumpcjonizm i moralistyczne przepisywanie przeszłości powrót do wielkich dzieł literackich nie jest ucieczką w nostalgię. Jest to najbardziej radykalny z aktów wolności.

Znajduje się w tym dziwna i fascynująca ironia: epoka, która jest najbardziej połączona, zaawansowana technologicznie i najlepiej poinformowana w całej historii ludzkości, jest jednocześnie tą, która cierpi na najpoważniejszy chroniczny deficyt uwagi. Dzisiaj konsumujemy idee, wiadomości i trendy kulturowe z taką samą prędkością, z jaką przesuwamy palcem po ekranie smartfona: Wszystko jest zaprogramowane tak, by dostarczać rozrywki przez kilka sekund, a potem rozpłynąć się w powietrzu. Żyjemy w wiecznej teraźniejszości, wielkim supermarkecie myślenia na wynos, gdzie wartość dzieła lub opinii wydaje się być mierzona wyłącznie przez jej natychmiastową datę ważności. Jednak pod powierzchnią tego cyfrowego konformizmu szykuje się cicha i niezwykle interesująca rewolucja. Wbrew wszelkim przewidywaniom technokratów i guru z Doliny Krzemowej znaczna część młodego pokolenia na nowo odkrywa klasykę literatury i filozofii. Nie z powodu szkolnych obowiązków czy akademickich wymogów, ale jako formę zdrowego buntu przeciwko płaskości i trywializacji współczesności.

Od dziesięcioleci socjologia konsumpcji tłumaczy nam, że postęp nieuchronnie popycha człowieka w kierunku coraz bardziej natychmiastowych, dostępnych i pozbawionych przeszkód form wyrazu. I rzeczywiście, przemysł kulturalny chętnie dostosował się do tego ekonomicznego dogmatu, przekształcając się w swego rodzaju gigantyczny fast food dla duszy. Współczesne treści artystyczne, aby odnieść sukces wśród publiczności i na rynku, muszą być płynne, łatwo przyswajalne, a przede wszystkim nie mogą wywoływać u odbiorcy żadnego dyskomfortu poznawczego ani moralnego. Tak narodziła się kultura absolutnego hiperuproszczenia, w której nawet wielkie powieści XX wieku czy historyczne bajki są okresowo „oczyszczane” przez komisje ekspertów redakcyjnych, aby zapobiec napotkaniu przez czytelnika niewygodnych słów, złożonych pojęć lub światopoglądów, które nie są idealnie zgodne z aktualną wrażliwością ideologiczną.

Jednak ta obsesja na punkcie laboratoryjnej inkluzywności i eliminacji wszelkiego wysiłku intelektualnego doprowadziła w rezultacie do efektu odwrotnego: głębokiego poczucia nudy, pustki i niezadowolenia. Pozbawienie narracji złożoności nie oznacza podniesienia poziomu odbiorców, lecz infantylizowanie ich, sprowadzenie czytania do roli zwykłego narcystycznego lustra, w którym szuka się jedynie potwierdzenia tego, co już się myśli. Klasyki naszej cywilizacji przetrwały wieki nie dlatego, że chronił je jakiś życzliwy algorytm czy ochronna bańka, ale dlatego, że przeszły najbezlitosniejszy, bezstronny i najbardziej demokratyczny test ze wszystkich: test czasu. Kiedy chłopiec postanawia odłączyć się od nieustannych powiadomień z sieci społecznościowych i otwiera „Odyseję”, dialog platoński lub dramat szekspirowski, dokonuje aktu całkowitego zerwania z modą „fast fashion” dzisiejszej kultury. Szukaj czegoś, co przetrwa, solidnej kotwicy, eleganckiego stroju dla ducha, zdolnego oprzeć się przemijającym modom następnego sezonu.

Prawdziwym powodem, dla którego kultura hiperprogresywna czy ideologiczne nurty „przebudzonych” często patrzą na klasykę z podejrzliwością, a nawet z jawną wrogością, jest fakt, że klasyka ta stanowi z natury rzeczy niewygodne zwierciadło. Wielka książka z przeszłości nie ma zamiaru cię zadowolić, ani nie dba o potwierdzenie twoich osobistych przekonań społeczno-politycznych czy dogmatów moralnych XXI wieku. Klasyka ukazuje człowieka w całej jego tragicznej, wspaniałej, wzniosłej i sprzecznej rzeczywistości, bez terapeutycznych filtrów. Homer nie łagodzi okrucieństwa, mściwości i dumy swoich bohaterów pod murami Troi; Dante nie pomija politycznych i moralnych nieszczęść swoich czasów, skazując papieży i możnych na piekło; Dostojewski zagłębia się w najmroczniejsze i najbardziej niepokojące zakamarki ludzkiej psychiki, nie oferując łatwych pocieszeń ani słodkich, szczęśliwych zakończeń.

W dzisiejszych dziełach kulturowych, tworzonych przy biurkach przez działy marketingu lub algorytmy serwisów streamingowych, postacie są często sprowadzane do sztywnych stereotypów służących określonej tezie ideologicznej, wielokrotnie dzielonych na dobre i złe zgodnie z aktualnymi kanonami etycznymi. Weźmy na przykład – by podać niedawny i niezwykle symboliczny przykład – dyskusji, jakie wywołały najnowsze filmowe adaptacje „Odysei”, w których złożona, niejednoznaczna, a czasem okrutna archaiczna psychologia bohaterów jest regularnie łagodzona, a co gorsza – przepisywana, w próbie dostosowania mitu homeryckiego do aktualnych wrażliwości ideologicznych lub uspokajających współczesnych kanonów terapeutycznych. W klasykach natomiast poczucie winy, honor, zdrada, przeznaczenie, sacrum i odkupienie są przedstawiane z surowością i prawdą, które wytrącają współczesnego czytelnika z równowagi i głęboko go kwestionują. Klasyka zmusza cię do konfrontacji z najbardziej radykalną odmiennością, zobowiązuje cię do dialogu z umysłami, które żyły w odległych epokach i postrzegały świat, sprawiedliwość oraz boskość w sposób radykalnie odmienny od twojego. I właśnie ta zdrowa „niewygoda” służy nam jak powietrze, pozwalające wydostać się z „bańki informacyjnej” dzisiejszej debaty publicznej – z tego dusznego miejsca, gdzie wszyscy powtarzają te same identyczne hasła z obawy przed izolacją od grupy lub cenzurą ze strony internetowego sądu.

Co więcej, utrata kontaktu z klasykami idzie w parze z dramatycznym zubożeniem języka. Ograniczenie zasobu słownictwa, widoczne w komunikacji cyfrowej zdominowanej przez tweety i wiadomości błyskawiczne, nieuchronnie prowadzi do osłabienia zdolności myślenia. Ci, którzy nie dysponują słowami pozwalającymi uchwycić niuanse rzeczywistości, nie są w stanie prowadzić klarownego myślenia krytycznego. Wielkie teksty przeszłości stanowią złote rezerwy słów, metafor i struktur logicznych, które przywracają głębię naszym umysłom. Ich lektura oznacza odzyskanie narzędzi niezbędnych do rozszyfrowania propagandy i uproszczonej retoryki władzy technokratycznej.

Europejska myśl konserwatywna, w swoim najwyższym, najszlachetniejszym i filozoficznym znaczeniu, zawsze uznawała przekazywanie i ciągłość kultury za fundamentalny filar stabilności i wolności cywilizacji. Filozofowie i intelektualiści, tacy jak Roger Scruton, przypominają nam, że prawdziwy konserwatyzm nie polega na ślepej, nostalgicznej i niezmiennej obronie popiołów przeszłości, ale na mądrej opiece nad jej żywym ogniem: To właśnie to głębokie poczucie wdzięczności, szacunku i odpowiedzialności za duchowe i intelektualne dziedzictwo, które zostało nam pozostawione jako posag przez tych, którzy nas poprzedzili. Czytanie klasyków oznacza właśnie to: zasiąść przy idealnym stole wraz z naszymi przodkami i odkryć, z dreszczem autentycznego zdumienia, że ich najgłębsze wątpliwości, lęki w obliczu śmierci, wybuchy miłości, kryzysy egzystencjalne i niestrudzone poszukiwanie prawdy są dokładnie takie same jak nasze.

Współczesna kultura cierpi niestety na przewlekłą patologię, którą moglibyśmy nazwać „chronocentryzmem”: naiwną, arogancką i zarozumiałą iluzję, że ludzie żyjący w teraźniejszości są z natury bardziej inteligentni, moralni, tolerancyjni i rozwinięci tylko dlatego, że znajdują się dalej na osi czasu. Jest to mit postępu technologicznego błędnie zastosowany do świadomości i natury ludzkiej. Wierna lektura klasyków przełamuje tę współczesną pychę. Pokornie przypomina nam, że nie jesteśmy pierwszymi, którzy cierpią, którzy kwestionują sens państwa, granice władzy, wartość rodziny czy niezgłębioną tajemnicę sacrum. Łączy nas z tysiącletnią wspólnotą myśli, oferując nam głębokie korzenie, które chronią nas przed porwaniem przez pierwszy ideologiczny podmuch, przez propagandę chwili czy przemijającą modę. Ci, których plecy chronią giganci zachodniej historii, rzadko dają się zmanipulować przemijającymi hasłami teraźniejszości.

Podsumowując, tego rodzaju ponowne odkrycie nie powinno być rozumiane jako nawiązujące do przeszłości wezwanie do porzucenia nowoczesności, spalenia naszych urządzeń cyfrowych czy schronienia się w nostalgicznej i jałowej klasztornej izolacji. Technologia i tempo są niezwykłymi narzędziami służącymi do zarządzania codziennym życiem i rozwojem materialnym, ale stają się katastrofalne, jeśli próbujemy narzucić ich szalone i komercyjne rytmy głębokiemu rozwojowi naszej duszy i inteligencji. Musimy z siłą i dumą domagać się prawa do powolności, studiowania i głębi, promując prawdziwą kulturę powolności w opozycji do dyktatury natychmiastowości.

Ponowne odkrycie klasyki nie jest zatem zakurzoną rozrywką dla znudzonych naukowców czy ponadczasowych estetów. Jest to klucz do tego, by pozostać prawdziwie wolnymi ludźmi i obywatelami w epoce, która sprowadziłaby nas do roli biernych konsumentów gotowych odpowiedzi, ujednoliconych przez algorytm. Ochrona przeszłości i dalsze czytanie jej z pasją nie oznacza odwracania się plecami do przyszłości, ale coś zupełnie przeciwnego: oznacza wyposażenie umysłów przyszłych pokoleń w jedyne krytyczne narzędzia, które mogą zagwarantować im prawdziwą, autonomiczną i suwerenną wolność osądu. Prawdziwa awangarda zaczyna się dziś od spojrzenia wstecz.