Subscribe
Platforma Europejskiej Pamięci i Sumienia powstała w 2011 roku w odpowiedzi na rezolucję Parlamentu Europejskiego wzywającą do zachowania pamięci o ofiarach totalitaryzmu. Pochwalam jej misję: w 2009 r. przetłumaczyłem Czarną księgę komunizmu na język islandzki, a w 2011 r. opublikowałem historię islandzkiego ruchu komunistycznego. Od 2012 r. uczestniczyłem w prawie wszystkich spotkaniach Platformy. Coroczne spotkanie w 2026 r. odbyło się w Katowicach, wraz z jednodniową konferencją na temat bohaterstwa i pamięci. Totalitaryzm nie tylko pochłaniał ofiary, ale także tworzył bohaterów. Jednym z nich był polski oficer kawalerii Witold Pilecki. W 1940 roku, w wieku trzydziestu dziewięciu lat, dobrowolnie dał się schwytać nazistom pod fałszywym nazwiskiem. Jego misją było dowiedzenie się, co dzieje się w obozie koncentracyjnym Auschwitz w południowej Polsce, niedaleko Katowic. Przez następne dwa i pół roku, traktowany tak samo jak inni więźniowie, zbierał informacje o obozie, torturach i morderstwach, a następnie przemycał je, organizując sabotaż wewnątrz obozu. Alianci nie zrobili jednak nic, by powstrzymać okrucieństwa.
Powstanie Warszawskie
Wiosną 1943 r. Pilecki uciekł z obozu i dołączył do polskiego ruchu oporu. Niemcy przegrywały wojnę, a kiedy Armia Czerwona Stalina szybko zbliżała się do Warszawy w sierpniu 1944 r., Pilecki wziął udział w powstaniu przeciwko nazistom. Miasto leży po zachodniej stronie Wisły, ale zamiast pomóc polskim bojownikom, Armia Czerwona zatrzymała się po wschodniej stronie, obserwując, jak naziści bezlitośnie tłumią powstanie. Stalin utrudniał nawet swoim zachodnim sojusznikom dostarczanie zaopatrzenia bojownikom drogą powietrzną. Pilecki został schwytany przez nazistów, ale kilka miesięcy później został wyzwolony z obozu jenieckiego w Niemczech. Wrócił do powojennej Polski, gdzie komuniści przejmowali władzę przy wsparciu Stalina. Jako zdecydowany antykomunista, Pilecki został aresztowany w 1947 roku i stracony w 1948 roku.
Zimna wojna
Głównym tematem katowickiej konferencji było to, jak przekazać totalitarne zbrodnie i bohaterskie czyny młodszemu pokoleniu, dla którego są one odległe i niemal nierealne, poprzez świadectwa ocalałych, podręczniki historii, media społecznościowe, muzea i inne. Zbyt często, na przykład, zimna wojna jest opisywana w podręcznikach jako gra rozgrywana przez dwa supermocarstwa, Amerykanów i Sowietów. Kiedy czterdzieści lat temu byłem wizytującym naukowcem w Hoover Institution w Stanford, odbyłem wiele rozmów na ten temat z amerykańskim filozofem Sidneyem Hookiem. Powiedział, że zimna wojna dotyczyła zasadniczo jednej kwestii: czy Gułag zostanie rozszerzony na cały świat.
Liczby i nazwy
Historia to nie tylko liczby. Chodzi również o nazwiska. Oczywiście liczby są ważne: naziści zamordowali sześć milionów Żydów, a komunizm kosztował życie około stu milionów ludzi. Ale te liczby ożywają tylko wtedy, gdy są związane z ludźmi z krwi i kości. Na katowickiej konferencji zabrzmiały głosy niektórych ofiar. Kordian Borejko, który został deportowany przez Sowietów w 1940 r. jako roczny chłopiec wraz z rodzicami do Kazachstanu i powrócił do Polski w 1946 r., wygłosił poruszające przemówienie. Antoine Arjakovsky, francuski historyk i moderator jednego z paneli, przypomniał, że jego dziadek, rosyjski ksiądz prawosławny we Francji, zginął w nazistowskim obozie, a kilku jego rosyjskich krewnych zginęło w sowieckim gułagu.
Sprawcy, współsprawcy i współpracownicy
Innym tematem konferencji było rozróżnienie między sprawcami, współsprawcami i kolaborantami. Arjakovsky wspomniał o masowym aresztowaniu ponad 13 000 Żydów w Paryżu w dniach 16-17 lipca 1942 r. ( o którym również pisałem). Przeprowadziła je francuska policja z inicjatywy nazistowskich okupantów. Ofiary zostały zamknięte w hali sportowej Vélodrome d’Hiver, a następnie deportowane do Auschwitz i innych nazistowskich obozów koncentracyjnych. Żadne z 3 900 dzieci nie przeżyło. Później prezydent Francji François Mitterand odmówił przeprosin za tę akcję, ale jego następca Jacques Chirac uczynił to w 1995 roku.