Rosyjska wojna GPS testuje europejską doktrynę bezpieczeństwa

Przez większą część ery pozimnowojennej bezpieczeństwo europejskie było rozumiane poprzez stosunkowo dobrze znany zestaw pojęć: integralność terytorialna, konwencjonalne odstraszanie, obrona zbiorowa. Możliwość konfliktu na dużą skalę na kontynencie tak bardzo zniknęła ze świadomości społecznej, że całe pokolenia decydentów dorastały, traktując wojnę jako coś, co wydarzyło się gdzie indziej. Pełnowymiarowa inwazja Rosji na Ukrainę w lutym 2022 r. zburzyła to założenie z brutalną jasnością. Jednak nawet gdy Europa starała się zareagować – przezbrajając się, nakładając sankcje, wzmacniając swoją wschodnią flankę – subtelniejsza i pod pewnymi względami bardziej niepokojąca transformacja już trwała. Oprócz widocznej przemocy w postaci pocisków, okopów i zniszczonych miast, równoległy konflikt kształtował się w niewidocznej infrastrukturze współczesnego życia: sygnały satelitarne, które kierują samolotami, koordynują logistykę i synchronizują systemy finansowe; częstotliwości elektromagnetyczne, od których zależy zarówno komunikacja cywilna, jak i wojskowa. Jest to domena, w której rosyjska wojna zaczęła wywoływać skutki daleko poza granicami Ukrainy, docierając do przestrzeni powietrznej NATO, zakłócając cywilną nawigację i zmuszając rządy do konfrontacji z zagrożeniami, dla których istniejące ramy prawne i wojskowe nigdy nie zostały zaprojektowane. Zrozumienie tej zmiany jest kluczowe dla uchwycenia tego, czego tak naprawdę będzie wymagać europejskie bezpieczeństwo w XXI wieku.

Kiedy mieszkańcy Wilna otrzymali ostrzeżenia alarmowe nakazujące im szukać schronienia, wielu z nich zakładało najgorsze. Loty zostały zawieszone. Władze publiczne uruchomiły procedury awaryjne. Prezydent i premier Litwy zostali przeniesieni do chronionych miejsc. Przez kilka godzin stolica NATO doświadczała czegoś, co do niedawna wydawało się niemal niewyobrażalne: wrażenia bycia bezpośrednio narażonym na wojnę szalejącą setki kilometrów dalej na Ukrainie.

Incydent ten szybko przyciągnął międzynarodową uwagę, ponieważ podkreślił rosnące wyzwanie dla bezpieczeństwa na wschodniej flance NATO. Jednak skupienie się wyłącznie na samym alarmie dronów grozi przeoczeniem szerszego obrazu strategicznego. To, czego Europa jest świadkiem, to nie tylko seria odosobnionych wtargnięć. To wyłanianie się nowego pola bitwy, na którym wojna elektroniczna, ingerencja w nawigację satelitarną, technologia dronów i strategiczna dwuznaczność w coraz większym stopniu nakładają się na siebie. Wojna w Ukrainie nie ogranicza się już do okopów, ataków rakietowych czy konwencjonalnych operacji wojskowych – stopniowo rozszerza się na domenę elektromagnetyczną, która stanowi podstawę współczesnych społeczeństw europejskich.

Niewidzialne pole bitwy

Według doniesień The Telegraph, Rosja coraz częściej wykorzystuje techniki zagłuszania i spoofingu GPS do zakłócania ukraińskich dronów, w niektórych przypadkach rzekomo przekierowując je w kierunku przestrzeni powietrznej NATO, zamiast po prostu je niszczyć. Niezależnie od tego, czy bezpośrednim celem jest zakłócenie, dezorientacja czy presja polityczna, implikacje są znaczące.

Nowoczesne drony w dużej mierze polegają na nawigacji satelitarnej. Jeśli odbiornik GPS zostanie przytłoczony przez zakłócenia elektroniczne lub oszukany przez fałszywe sygnały pozycjonujące, samolot może stracić orientację, zmienić kurs, a nawet stać się niekontrolowany. Szersze zjawisko nie jest już kwestionowane.

Agencja Bezpieczeństwa Lotniczego Unii Europejskiej (EASA) wielokrotnie ostrzegała o gwałtownym wzroście zakłóceń Globalnego Systemu Nawigacji Satelitarnej (GNSS) od początku inwazji Rosji na Ukrainę w lutym 2022 roku. Według agencji incydenty zagłuszania i spoofingu dotknęły obszary otaczające Morze Bałtyckie, Morze Czarne, Arktykę i inne regiony bliskie aktywnym napięciom geopolitycznym. To, co kiedyś uważano za niszową zdolność wojskową, stało się powtarzającą się cechą europejskiego środowiska bezpieczeństwa.

Od Ukrainy do terytorium NATO

Znaczenie ostatnich incydentów polega nie tylko na samych zakłóceniach technicznych, ale także na ich konsekwencjach politycznych. Alarm na Litwie pokazał, jak szybko może rozprzestrzeniać się niepewność, gdy władze mają do czynienia z niezidentyfikowanymi obiektami powietrznymi i zakłóconą świadomością sytuacyjną.

Wyzwaniem dla NATO jest to, że takie wydarzenia często pozostają poniżej progu tradycyjnie kojarzonego z agresją zbrojną. Żadna rakieta nie uderza w budynek rządowy. Nie dochodzi do formalnego ogłoszenia działań wojennych. Nie ma miejsca żaden konwencjonalny atak. A jednak przywódcy polityczni są zmuszani do udania się do schronów, nakładane są ograniczenia przestrzeni powietrznej, uruchamiane są procedury awaryjne i wzrasta niepokój społeczny.

Właśnie ta niejednoznaczność sprawia, że zagrożenia hybrydowe są tak skuteczne. Europejskie rządy są coraz częściej konfrontowane z działaniami, które tworzą strategiczne efekty bez uruchamiania prawnych i politycznych mechanizmów zaprojektowanych dla konwencjonalnych działań wojennych. Rezultatem jest rosnąca szara strefa między pokojem a wojną.

Rumunia i nowy front wschodni

Wśród wschodnich członków NATO, Rumunia zajmuje szczególnie ważną pozycję w tym ewoluującym krajobrazie bezpieczeństwa. Jej strategiczne znaczenie dramatycznie wzrosło od 2022 roku: stała się jednym z najważniejszych państw Sojuszu położonych nad Morzem Czarnym, węzłem logistycznym wspierającym Ukrainę i krytycznym komponentem wschodniej postawy obronnej NATO. Jednocześnie jej położenie geograficzne naraża ją bezpośrednio na konsekwencje konfliktu.

Szersza lekcja płynąca z incydentów w Europie Wschodniej jest taka, że sama geografia nie definiuje już podatności na zagrożenia. W XX wieku głębokość strategiczną mierzono w kilometrach. W XXI wieku podatność na zagrożenia w coraz większym stopniu zależy od odporności sieci komunikacyjnych, systemów nawigacyjnych, infrastruktury cyfrowej i zdolności elektromagnetycznych.

Dron nie musi celowo atakować państwa NATO, aby wywołać konsekwencje polityczne na terytorium NATO. Wojna elektroniczna pozwala działaniom wojskowym wywoływać skutki transgraniczne, które są trudne do sklasyfikowania, przypisania i powstrzymania. Rzeczywistość ta zmusza decydentów politycznych do przemyślenia tradycyjnych założeń dotyczących obrony terytorialnej.

Czynnik kaliningradzki

Analitycy bezpieczeństwa od dawna wskazują na Kaliningrad jako jeden z najbardziej zmilitaryzowanych regionów w Europie. Położona między Polską a Litwą rosyjska enklawa zajmuje strategiczną pozycję w centrum bałtyckiej architektury bezpieczeństwa. Liczne badania i projekty monitorujące zidentyfikowały region jako stałe źródło zakłóceń GNSS wpływających zarówno na wojskowe, jak i cywilne systemy nawigacyjne w całym obszarze bałtyckim, a lotnictwo komercyjne coraz częściej napotykało takie zakłócenia.

Konsekwencje wykraczają daleko poza operacje wojskowe. Nowoczesne gospodarki zależą od precyzyjnych systemów pozycjonowania, nawigacji i pomiaru czasu – lotnictwo cywilne, transport morski, sieci logistyczne, infrastruktura telekomunikacyjna i służby ratunkowe opierają się na technologiach, które mogą zostać potencjalnie zdegradowane przez zakłócenia elektroniczne. Oznacza to, że przyszłe kryzysy bezpieczeństwa mogą nie zacząć się od eksplozji. Mogą zacząć się od awarii nawigacji.

Ostrzeżenie dla Europy

Ostatnie wydarzenia sugerują, że Europa wkracza w erę, w której odporność musi być rozumiana szerzej niż konwencjonalna siła militarna. Debata na temat wydatków na obronność pozostaje ważna, podobnie jak ekspansja produkcji przemysłowej amunicji, pocisków i systemów obrony powietrznej. Jednak rosnąca popularność zagłuszania i spoofingu pokazuje, że sama gotowość wojskowa jest niewystarczająca.

Nowoczesna strategia bezpieczeństwa musi również obejmować odporne zdolności nawigacji satelitarnej, technologie antyspoofingowe, wzmocnioną infrastrukturę komunikacyjną, obronę przed wojną elektroniczną oraz lepszą koordynację między władzami wojskowymi i cywilnymi. Wyzwanie to jest szczególnie dotkliwe, ponieważ te same technologie, które są celem ataków w czasie wojny, są głęboko zakorzenione w codziennym życiu cywilnym. Zakłócenie, które dziś dotyczy dronów, jutro może wpłynąć na lotnictwo komercyjne, ruch morski lub służby ratunkowe.

Doktryna bezpieczeństwa, której potrzebuje Europa

Podstawową lekcją płynącą z wojny na Ukrainie może nie być to, że Europa potrzebuje więcej broni. Być może chodzi o to, że Europa potrzebuje szerszego zrozumienia samej suwerenności. Przez dziesięciolecia europejskie debaty na temat bezpieczeństwa koncentrowały się przede wszystkim na terytorium, granicach i konwencjonalnym odstraszaniu – te elementy pozostają kluczowe, ale wyłaniające się pole bitwy w coraz większym stopniu obejmuje satelity, sieci danych, sygnały nawigacyjne i niewidoczną infrastrukturę elektromagnetyczną.

Państwa najbardziej narażone na rosyjską presję szczególnie dobrze rozumieją tę rzeczywistość. Od regionu bałtyckiego po Morze Czarne, rozróżnienie pomiędzy linią frontu a obszarem tylnym stopniowo się zaciera. To, co dzieje się w przestworzach nad Ukrainą, może teraz mieć konsekwencje setki kilometrów dalej, na terytorium NATO. Wschodnia flanka nie jest zatem jedynie pojęciem geograficznym – jest pojęciem elektronicznym.

Kolejne wyzwanie dla bezpieczeństwa Europy może nie pojawić się w postaci czołgów przekraczających granicę. Może pojawić się jako zmanipulowany sygnał, zakłócona sieć lub dron, który nie wie już, gdzie się znajduje. I właśnie dlatego debata na temat obronności nie może już ograniczać się wyłącznie do sprzętu wojskowego. Przyszłość europejskiego bezpieczeństwa będzie zależeć nie tylko od ochrony granic, ale także od obrony niewidzialnych systemów, które umożliwiają nowoczesną suwerenność.