Europa na ulicach i placach: co święta patronów mówią o naszej tożsamości

Istnieje Europa, której nie widać w oficjalnych dokumentach Brukseli, na międzynarodowych konferencjach ani w głównych statystykach gospodarczych. Jest to Europa starsza, a jednocześnie zaskakująco współczesna: Europa dzwonnic, orkiestr marszowych, oświetlonych placów, procesji, tradycji przekazywanych z pokolenia na pokolenie, bractw, stołów nakrytych na ucztę oraz przepisów kulinarnych przechowywanych w rodzinach jako forma pamięci. To Europa, która przynajmniej raz w roku gromadzi się ponownie na swoim placu i rozpoznaje siebie w rytuale, który powstał jeszcze przed powstaniem współczesnych granic politycznych i nadal przetrwa w ich obrębie.

Od Włoch po Hiszpanię, od Portugalii po Grecję, od Chorwacji po Polskę, a także w katolickich regionach Austrii i południowych Niemiec istnieje wspólna europejska wrażliwość, która przybiera różne, ale rozpoznawalne formy: święto patrona, uroczystość ku czci świętego lub, często, Matki Boskiej, procesja, uroczystość religijna, która staje się jednocześnie świętem wsi, miasteczka, miasta czy społeczności.

Kiedy nadchodzi ten dzień, oblicze tych miejsc ulega przemianie. Ulice, które przez cały rok są częścią codziennego życia, nabierają innego, uroczystego charakteru. Okna są udekorowane, fasady wyczyszczone, a nad ulicami rozciągają się łuki świateł, które wraz z zapadającym wieczorem oświetlają geometryczne wzory nad tłumem. Dzwony biją dłużej i z wyjątkową powagą, jakby chciały wezwać nie tylko tych, którzy żyją dzisiaj, ale także tych, którzy byli przed nimi. Z kościołów unosi się zapach kadzidła; na placach szmer tłumu miesza się z dźwiękami orkiestry; głosy dzieci przeplatają się z głosami osób starszych.

Przez kilka godzin przestrzeń publiczna przestaje być jedynie miejscem przejściowym i znów staje się tym, czym była od wieków: widocznym sercem społeczności.

Święto patrona nie jest jedynie folklorystycznym widowiskiem, ani też imprezą turystyczną, którą ogląda się z boku. Jest to wspólnotowy rytuał, w ramach którego społeczność odnawia swoją tożsamość. W centrum tego wydarzenia znajduje się to, co święte: uroczysta msza, modlitwy, figura patrona wyniesiona z kościoła i powierzona w ręce mężczyzn, którzy będą jej towarzyszyć na ulicach. Procesja porusza się powoli, w rytm kroków osób niosących figurę i muzyki orkiestry. Balkony wypełniają się ludźmi, drzwi domów pozostają otwarte, niektórzy wykonują znak krzyża, podczas gdy inni obserwują wszystko w milczeniu.

Święte obrazy przemierzają te same ulice, po których niegdyś stąpali nasi dziadkowie i pradziadkowie. W tej chwili przeszłość nie jest jedynie wspomnieniem: fizycznie powraca do teraźniejszości.

A gdy festiwal odbywa się w mieście położonym nad morzem, samo morze staje się częścią obrzędów obywatelskich i religijnych społeczności. Figura patrona miasta umieszczana jest na pokładzie łodzi, a mała flota statków rybackich, udekorowanych na tę okazję, podąża za nią wzdłuż wybrzeża. Syreny łodzi odpowiadają na dzwony na brzegu; wody rozstępują się przed procesją, podczas gdy ludzie obserwują ją z nabrzeża, pomostów, okien i tarasów. Jest to obraz głęboko śródziemnomorski, ale także głęboko europejski: morze, które od tysiącleci łączyło ludy, handel, języki i cywilizacje, staje się na jeden dzień częścią religijnej pamięci społeczności.

To samo dzieje się, choć w różnych formach, w wielu innych regionach kontynentu. Święci, muzyka, kolory, architektura i sposób, w jaki przemierza się ulice, mogą się zmieniać, ale to, co pozostaje rozpoznawalne, to ta sama struktura duchowa: społeczność, która opuszcza swoje prywatne przestrzenie, zajmuje przestrzeń publiczną i w jej obrębie przedstawia własną historię.

W Hiszpanii procesje potrafią przekształcić całe dzielnice w miejsca intensywnego udziału społecznego; w Polsce kult maryjny i wielkie uroczystości religijne mobilizują całe miasteczka i miasta; w Grecji festiwale poświęcone świętym patronom są ściśle powiązane z życiem lokalnych społeczności; w Chorwacji i wzdłuż wybrzeża Adriatyku uroczystości religijne podtrzymują więź między wsią, morzem i pobożnością; w regionach alpejskich Austrii i południowych Niemiec festiwalom religijnym towarzyszą orkiestry, tradycyjne stroje, procesje i dawne zwyczaje wspólnotowe.

Nie są to tożsamości identyczne i błędem byłoby próbować je do siebie upodobnić. To właśnie ich różnorodność sprawia, że są one europejskie.

W końcu Europa nie powstała z jednolitości. Jej historia to historia cywilizacji zdolnej do łączenia głębokich różnic za pomocą wspólnej tkanki społecznej. Na długo przed powstaniem nowoczesnych państw europejskie społeczności budowały poczucie przynależności wokół miejsc, świętych patronów, tradycji, rzemiosła, form pobożności i wspólnych wspomnień. Święto patrona jest jednym z najbardziej widocznych przejawów tej starożytnej architektury społecznej, które przetrwały do dziś.

Z tego powodu stanowi to również ważną wypowiedź na temat współczesnego kryzysu tożsamości w Europie. Problem Europy nie polega wyłącznie na trudnościach gospodarczych, podziałach politycznych czy dystansie między instytucjami a obywatelami. Istnieje również cichszy kryzys poczucia przynależności: trudność w udzieleniu odpowiedzi na pytanie, co oznacza poczucie bycia częścią wspólnej historii.

Tożsamości nie da się zbudować wyłącznie za pomocą zasad, przepisów, wskaźników ekonomicznych czy schematów administracyjnych. Instytucje mogą organizować współistnienie, ale same w sobie nie są w stanie stworzyć emocjonalnej więzi z miejscami, ludźmi i wspomnieniami, która sprawia, że społeczność naprawdę tętni życiem.

Właśnie w tym momencie święto patrona nabiera znaczenia wykraczającego poza granice poszczególnych krajów. Pokazuje ono, że tożsamość niekoniecznie jest czymś, co się głosi: jest czymś, co się praktykuje. Widać to w wolontariuszach przygotowujących dekoracje, w bractwie opiekującym się figurą, w muzykach ćwiczących przez tygodnie, w rodzinach przygotowujących tradycyjne potrawy, a także w sklepikarzach i starszych osobach, które opowiadają młodszym pokoleniom, jak świętowano te uroczystości, gdy sami byli dziećmi.

Widać to u emigranta, który wraca właśnie na te dni, ponieważ wie, że raz w roku nadchodzi chwila, kiedy jego rodzinne miasto nie jest już tylko miejscem, które zostawił za sobą, ale miejscem, do którego wciąż należy.

W tym sensie festiwal stanowi również niezwykłą odpowiedź na współczesną samotność. W społeczeństwie, w którym coraz większa część życia toczy się za pośrednictwem ekranów, platform i relacji opartych na technologii, festiwal wymaga fizycznej obecności. Trzeba tam być fizycznie. Trzeba razem iść, stać na tym samym placu, słuchać tej samej muzyki, czekać na pojawienie się procesji, dzielić ciszę tej uroczystej chwili, a zaledwie kilka godzin później – radosny zgiełk orkiestry i tłumu.

Społeczność nie jest już abstrakcyjnym pojęciem: staje się zbiorem rozpoznawalnych twarzy.

Nawet najprostsze święto stanowi formę edukacji obywatelskiej, która często umyka uwadze wielkich teorii politycznych. Tradycja przetrwa, ponieważ ktoś bierze na siebie odpowiedzialność za jej przekazywanie. Dziecko uczy się rozpoznawać melodię, ponieważ słyszało ją na ulicach; poznaje znaczenie procesji, ponieważ widziało ją u boku swoich dziadków; uczy się nazwy deseru, modlitwy, gestu, opowieści, ponieważ ktoś mu to przekazał. Kultura, zanim stanie się przedmiotem nauki, jest przeżywana.

To właśnie jest najgłębszy sens zachowania. Zachowanie nie oznacza zabalsamowania. Prawdziwie żywa tradycja nie pozostaje w bezruchu: zmienia swoje formy, wykorzystuje nowe technologie, komunikuje się za pośrednictwem mediów społecznościowych, przyjmuje gości i otwiera się na turystykę kulturową. Może to jednak robić bez utraty swojego sedna.

Nowoczesność nie musi więc koniecznie stać się synonimem wymazania przeszłości. Może ona również stać się środkiem, dzięki któremu społeczność ponownie uwidacznia to, co odziedziczyła.

W tym kontekście możemy również dostrzec związek między świętem patrona a zasadą pomocniczości. Prawie nigdy tego rodzaju uroczystości nie powstają z góry. Święto kształtuje się oddolnie: poprzez stowarzyszenia, parafie, bractwa, rodziny, małe przedsiębiorstwa, wolontariuszy, muzyków i rzemieślników. Jest to konkretny wyraz społeczeństwa obywatelskiego, złożonego z podmiotów pośredniczących i spontanicznych więzi, które stanowiły jedną z wielkich historycznych sił Europy.

Być może właśnie to miał na myśli Edmund Burke, mówiąc o społeczeństwie jako więzi łączącej żyjących, zmarłych i tych, którzy jeszcze się nie narodzili. Społeczność to nie tylko suma jednostek obecnych w danym momencie. To ciągłość w czasie.

Święto patrona sprawia, że ta ciągłość staje się niemal namacalna: ta sama figura, która dziś przechodzi przez ulicę, była niegdyś niesiona tymi samymi drogami przez mężczyzn i kobiety, którzy już dawno odeszli; ta sama melodia grana przez orkiestrę rozbrzmiewała w uszach poprzednich pokoleń; ten sam przepis zawiera gesty wyuczone od matek i babć; ten sam plac zachowuje pamięć o tych, którzy gromadzili się tam przed nami.

A jednak europejski sens tych tradycji nie polega na tym, by każda społeczność zamykała się w ramach własnej, niewielkiej tożsamości lokalnej. Wręcz przeciwnie. Osoba, która wie, skąd pochodzi, często łatwiej rozumie to, co pochodzi z innych stron. Bycie zakorzenionym niekoniecznie oznacza wykluczenie: może to być warunek spotkania.

Ci, którzy mają swój symboliczny dom, mogą zaprosić do niego kogoś innego. Ci, którzy znają własną historię, potrafią wysłuchać historii innych, nie czując się zagrożeni ich obecnością. Jest to być może jedna z najważniejszych lekcji, jakie ludowe festiwale mogą dać Europie: jedność nie wymaga wymazania różnic, lecz pozwala różnicom uznać się za część szerszej cywilizacji.

Europa, która byłaby prawdziwie świadoma samej siebie, mogłaby zatem na nowo odkryć swoją jedność nie tylko w stolicach i wspólnych instytucjach, ale także w niezwykłej różnorodności swoich placów. Mogłaby uznać, że za procesją w małym włoskim miasteczku, festynem w hiszpańskiej wiosce, uroczystością ku czci polskiego świętego patrona czy świętem religijnym w adriatyckiej społeczności kryje się to samo ludzkie doświadczenie: potrzeba przynależności do czegoś, co istnieje przed nami i co – przynajmniej w idei – będzie trwać po nas.

Gdy zapada wieczór, światła rozjaśniają fasady domów, a plac wydaje się zamieniać w scenę teatralną. Orkiestra gra ostatni marsz, ludzie gromadzą się wzdłuż ulic, dzwony znów rozbrzmiewają, a figura patrona powoli wraca w stronę kościoła. Przez chwilę miasto wydaje się gromadzić wokół tego, co od pokoleń spaja jego społeczność.

Wtedy zaczynają się fajerwerki, niebo rozjaśnia się, a tłum spogląda w górę. Ale kiedy ostatnie błyski gasną, pozostaje coś więcej niż tylko widowisko. Pozostaje świadomość, że wzięliśmy udział w czymś, co należy do wszystkich i do nikogo z osobna, ponieważ zostało nam przekazane z przeszłości i powierzone przyszłości.

Właśnie w takich chwilach Europa może sobie przypomnieć, że jej tożsamość nie jest ani nowym wynalazkiem, ani zwykłym projektem administracyjnym. Jest to cywilizacja zbudowana z kamienia i dzwonów, z mórz i gór, ze świętych i świąt, z różnych języków i splecionych ze sobą wspomnień; cywilizacja, która na przestrzeni wieków nauczyła się przekształcać różnice w różnorodne formy tej samej przynależności.

Jeśli Europa naprawdę pragnie przezwyciężyć poczucie wyobcowania, być może powinna ponownie zacząć wsłuchiwać się w to, co pochodzi z jej najmniejszych społeczności. Powinna patrzeć mniej z góry na dół, a bardziej od dołu do góry. Powinna obserwować, co się dzieje, gdy plac wypełnia się ludźmi, gdy dzwon wzywa ich do zgromadzenia, gdy orkiestra zaczyna grać, gdy zapalają się światła i cała społeczność rozpoznaje w tych symbolach coś z siebie.

Być może bowiem Europa, zanim stała się projektem politycznym, była i nadal jest sposobem życia. A ten sposób życia, w swoich nieskończonych lokalnych odmianach, wciąż ujawnia się, ilekroć ludzie gromadzą się na swoim placu, obserwują przechodzącego świętego patrona i przez kilka godzin czują, że należą nie tylko do miejsca, ale także do historii sięgającej odległej przeszłości, którą warto przekazać tym, którzy przyjdą po nas.