Boisko i pole karne

W chwili, gdy rozpoczęła się druga połowa dogrywki, Ferran Torres wpakował piłkę do bramki na stadionie MetLife, a Hiszpania po raz drugi w swojej historii zdobyła tytuł mistrza świata. Na trybunie honorowej Donald Trump czekał, by wręczyć trofeum; kiedy zszedł na boisko, by to uczynić wraz z Giannim Infantino, stadion w New Jersey powitał go głośnym chórem gwizdów. Na murawie Lionel Messi — dla którego były to z pewnością ostatnie mistrzostwa świata — płakał. Rzadko kiedy wynik sportowy tworzył obraz tak nasycony politycznym znaczeniem.

Nie udawajmy niewinności. Piłka nożna nigdy nie jest tylko piłką nożną, a rządzący wiedzą o tym lepiej niż ktokolwiek inny. Jak stwierdza najnowsza analiza hiszpańskiego Instytutu Studiów Strategicznych (IEEE), „podczas gdy świat obserwuje piłkę, geopolityka rozgrywa swój własny mecz”: od Włoch Mussoliniego w 1934 roku po Argentynę Videli w 1978 roku — której reprezentacja zdobyła tytuł mistrza świata zaledwie kilka kilometrów od ESMA, najbardziej znanego tajnego ośrodka przetrzymywania junty, podczas gdy reżim „usuwano” swoich przeciwników — rządy zawsze starały się, by odrobina niewinnej chwały sportu odbiła się na ich klapach marynarek. I właśnie dlatego, że to oni jako pierwsi próbowali zawłaszczyć sobie drużynę, porażka ta uderza z pełną siłą w konstrukcję, którą sami zbudowali.

Nie będzie imprezy dla Argentyny

W kręgach Albiceleste, w godzinach poprzedzających mecz, doszło do ciekawego zbiegu okoliczności. W Casa Rosada – Javier Milei; w Waszyngtonie – Trump, który uczynił amerykańskie mistrzostwa świata okazją do zaprezentowania swojego powrotu na scenę polityczną; a w Jerozolimie – Benjamin Netanjahu, który w przeddzień finału otrzymał z rąk ambasadora Argentyny oficjalną koszulkę reprezentacji i nagrał wiadomość z życzeniami powodzenia. Nie ukrywał tego: powiedział, że kibicuje Argentynie ze względu na przyjaźń z Mileim oraz na zmianę, jaką argentyński prezydent wprowadził w stosunkach między obydwoma krajami. „Vamos Argentina” – podpisał się na koniec. To wsparcie nie było skierowane do Messiego ani do piłki nożnej; dotyczyło projektu politycznego o imieniu i nazwisku.

Była to w gruncie rzeczy skromna „Międzynarodówka”: ten paradoksalny internacjonalizm nacjonalistów, zjednoczonych nie tyle flagą, co ideologiczną bliskością. Fakt, że blok ten pozostał bez swojego ukoronowania, nieuchronnie nosi w sobie symboliczne znaczenie. Hiszpania, która podniosła puchar, to Hiszpania rządu stojącego na przeciwnym biegunie w stosunku do wszystkich trzech; dokonała tego na amerykańskiej ziemi, w obecności samego Trumpa, który był zmuszony wręczyć trofeum, podczas gdy trybuny go wygwizdywały. Dla tych, którzy uczynili z tego meczu przedłużenie swojej sprawy, wynik ten był publicznym odrzuceniem.

Przeciwnik nazywał się „Sánchez”

Wsparcie Netanjahu dla Argentyny nie wynika bowiem wyłącznie z jego dobrych relacji z Mileim, ale także z niechęci wobec zwycięzcy. Pedro Sánchez stał się jednym z najbardziej zagorzałych krytyków postępowania Izraela na arenie międzynarodowej: otwarcie nazwał ofensywę w Strefie Gazy „ludobójstwem” — „eksterminacją bezbronnego narodu”, posunął się nawet do stwierdzenia — ogłosił całkowite embargo na dostawy broni, naciskał w Unii Europejskiej na zawieszenie umowy stowarzyszeniowej z Tel Awiwem oraz rozszerzył swoje potępienie na ofensywę w Libanie. A w kontekście sportowym zażądał wykluczenia Izraela z międzynarodowych rozgrywek, tak jak uczyniono to w przypadku Rosji po inwazji na Ukrainę. To, że to właśnie Hiszpania – kraj przewodzący kampanii mającej na celu wykluczenie Izraela ze społeczności międzynarodowej, w tym ze świata sportu – podniosła puchar mistrzostw świata, pokonując przyjaciela, którego Netanjahu publicznie poparł, jest ironią trudną do przełknięcia w Jerozolimie.

W przypadku Trumpa konflikt jest jeszcze głośniejszy i ma ten sam wybuchowy charakter. Hiszpania dotarła do finału, gdy Sánchez pozostawał w otwartym konflikcie z Waszyngtonem. Hiszpański premier nazwał wojnę, którą Stany Zjednoczone i Izrael prowadziły przeciwko Iranowi, „ogromnym błędem” i odmówił wykorzystania baz w Rota i Morón do operacji ofensywnych; ponadto Hiszpania była jedynym sojusznikiem NATO, który odrzucił cel przeznaczenia 5% PKB na obronność. Ta kombinacja – sprzeciw wobec Iranu i nieprzestrzeganie zobowiązań dotyczących wydatków wojskowych – wywołała prezydencką furię. Zaledwie jedenaście dni przed finałem, podczas szczytu Sojuszu w Ankarze, Trump nazwał Hiszpanię „sprawą przegraną” i „okropnym partnerem” oraz nakazał zerwanie wszelkich stosunków handlowych z Madrytem. Tak więc, gdy musiał wręczyć puchar Rodriemu na amerykańskiej ziemi, wśród gwizdów, scena ułożyła się sama: sojusznik, którego zniesławił w Turcji, podnosił trofeum kilka dni później na jego oczach.

Iluzja wyniku

A jednak trzeba oprzeć się najłatwiejszej pokusie, by wynik 1:0 w dogrywce uznać za ostateczny werdykt historii. Sport z natury rzeczy jest nieprzewidywalny: odbicie piłki, nieprzyznany rzut karny, druga żółta kartka – ta dla Enzo Fernándeza, która sprawiła, że Argentyna grała w dziesiątkę – wystarczą, by odwrócić narrację, którą później budujemy tak, jakby była przeznaczeniem. Gdyby Torres nie wpakował tej piłki do bramki, pisalibyśmy dziś, że Argentyna Mileiego utrzymała się, a ten sam obraz sytuacji służyłby tezie przeciwnej. Kto oczekuje, że piłka nożna wypowie się w sprawie polityki, naraża się na to, że prędzej czy później piłka nożna wypowie się przeciwko niemu.

Ironią losu jest to, że symbol ten działa tylko dlatego, że sami przywódcy nadali mu polityczne znaczenie jeszcze przed pierwszym gwizdkiem. To właśnie oni postawili na szali swój prestiż, stawiając na jedenastu piłkarzy, którzy nie mają nic wspólnego z ich urzędami. W ten sposób zamienili finał w referendum, nad którym nie mieli kontroli i którego wyniku nie mogli zagwarantować. Wniosek nie polega na tym, że piłka nożna jest lewicowa lub prawicowa – nie jest ani jedną, ani drugą – ale na tym, że każdy, kto upolitycznia przypadek, staje się jego więźniem.

Kolejny finał: 2030 r.

Warto już teraz zwrócić uwagę na kolejną geopolityczną rywalizację. Nie tę, która rozegrała się w niedzielę w New Jersey, ale tę, która toczy się po cichu w kuluarach FIFA. Mistrzostwa Świata w 2030 roku będą współorganizowane przez Hiszpanię, Portugalię i Maroko – a mecze otwarcia z okazji stulecia odbędą się w Urugwaju, Argentynie i Paragwaju – a pytanie, które naprawdę budzi zainteresowanie, dotyczy tego, gdzie rozegrany zostanie finał.

Hiszpania traktuje tę odpowiedź jako coś oczywistego. Prezes hiszpańskiego związku piłkarskiego wielokrotnie powtarzał, że organizacja tego wydarzenia należy do Hiszpanii i że puchar zostanie tam podniesiony – czy to na odrodzonym stadionie Bernabéu, czy na wciąż budowanym Camp Nou. Jest to postawa kogoś, kto uważa, że finał należy do niego z racji dziedzicznego prawa: turniej, jak głosi argumentacja, „narodził się” między Hiszpanią a Portugalią, a Maroko dołączyło później. Maroko natomiast nie kłóci się, tylko buduje. Na przedmieściach Casablanki powstaje Grand Stade Hassan II – kolosalny obiekt zaprojektowany dla około 115 000 widzów, który ma szansę stać się największym stadionem na świecie. I tam, gdzie Hiszpania ogłasza, Maroko działa: źródła związane z afrykańską piłką nożną potwierdzają dyskretne, ale wytrwałe starania o rozegranie finału w Casablance. Wszystko wskazuje na to, że te działania za kulisami ostatecznie przeważą, nawet jeśli FIFA nie wypowiedziała jeszcze ostatniego słowa.

Nie jest to bynajmniej drobna ani przypadkowa potyczka. Ta sama analiza IEEE podkreśla, w jaki sposób Mistrzostwa Świata w 2026 roku zwiększyły liczbę miejsc dla Afryki z pięciu do dziewięciu i przesunęły środek ciężkości piłki nożnej w kierunku Globalnego Południa — kontynentu, który do 2050 roku będzie zamieszkiwać ponad jedną czwartą światowej populacji. Gdyby finał odbył się w Casablance, byłby to dopiero drugi finał rozegrany na afrykańskiej ziemi po tym z Johannesburga w 2010 roku. Warto też przypomnieć, gdzie Hiszpania zdobyła swoje pierwsze i jedyne przed tymi mistrzostwami mistrzostwo świata: właśnie w tym samym Johannesburgu. Kontynent, który dał jej pierwszą gwiazdkę, mógłby teraz odebrać jej scenę dla kolejnej. Decyzja ta nie leży zresztą w gestii Hiszpanii ani Maroka, lecz FIFA, która – nie dysponując terytorium, armią ani siłą przymusu – ustanowiła się jako swego rodzaju globalna prywatna instytucja zarządzająca, zdolna do narzucania warunków państwom. A tego rodzaju władza nie zdobywa się na murawie, lecz w biurze.

Wygrana w meczu, przegrana na szachownicy

Właśnie w tym tkwi sedno sprawy, a wykracza ono daleko poza piłkę nożną. „Miękka siła” — ta zdolność do przyciągania i przekonywania, którą Joseph Nye przeciwstawił przymusowi — nie zdobywa się na boisku, lecz w instytucjach; nie w ciągu dziewięćdziesięciu minut, lecz w latach cierpliwej pracy poprzedzających gwizdek. Hiszpania celuje w tym pierwszym, a zaniedbuje to drugie. Kraj ten stworzył szkołę piłkarską, której zazdrości cały świat, a jednak podchodzi do dyplomacji sportowej z nonszalancją kogoś, kto wie, że jest wielki, i zakłada, że wielkość rozpoznaje się sama – albo kogoś, kto nie rozumie, że również polityka zagraniczna potrzebuje własnej akademii i długoterminowego planowania.

Maroko zrozumiało to zupełnie inaczej i uczyniło z Mistrzostw Świata w Piłce Nożnej w 2030 roku element strategii oraz sprawę o znaczeniu państwowym. Kandydatura tego kraju do organizacji mistrzostw świata stanowi kolejny element przemyślanej strategii — obejmującej faraoniczną infrastrukturę, inwestycje na całym kontynencie oraz równoczesne zabiegi o przychylność Europy, krajów Zatoki Perskiej i Globalnego Południa — dzięki której Rabat od lat wykuwa sobie pozycję centralną, której sam, ze względu na swoje rozmiary, nie mógłby osiągnąć. W skali tego przedsięwzięcia jest to podręcznik pokazujący, jak średnia potęga przekształca ambicje w wpływy: stając się użyteczną, niezbędną i trudną do zignorowania. W obliczu tej determinacji przekonanie Hiszpanii, że finał „nie da się zrozumieć” poza Półwyspem Iberyjskim, brzmi mniej jak siła, a bardziej jak samozadowolenie.

A jednak, krok po kroku, Hiszpania wydaje się budzić do działania. Własna szkoła biznesowa LALIGA oraz Ministerstwo Obrony — za pośrednictwem CESEDEN (Centrum Studiów Obrony Narodowej), które jest główną wojskową instytucją dydaktyczno-badawczą hiszpańskich sił zbrojnych — podpisały właśnie porozumienie edukacyjne ukierunkowane właśnie na bezpieczeństwo, dyplomację, „miękką siłę” oraz nawiązywanie sojuszy międzynarodowych: jest to wyraźne uznanie, że sport jest narzędziem wywierania wpływu i że wpływ ten należy badać, uczyć i planować, a nie tylko zakładać jego istnienie. Jest to w skrócie właśnie ta akademia, której brakowało Hiszpanii, a inne ministerstwa mogą wkrótce podjąć podobne działania. Pytanie brzmi, czy nie jest to już za późno.

Hiszpania właśnie pokazała, że potrafi wygrywać, gdy sędzia gwiżdże (i pozwala grze toczyć się dalej). Musi jeszcze udowodnić, że potrafi wygrywać, gdy sędzią jest coraz bardziej kapryśna i zapominalska geopolityka. W niedzielę kraj, który Trump nazwał „straconą sprawą”, a który Netanjahu chciałby wyeliminować z boiska, uniósł puchar przed nimi obydwoma. Było to oświadczenie z impetem uderzone o stół, i to bardzo dobitne. Jednak oświadczenia z impetem uderzone o stół odchodzą w zapomnienie; stadiony, inwestycje i głosy w komisjach – nie. Hiszpania podniosła puchar w New Jersey; ryzykuje jednak utratę w Casablance własnej geostrategicznej pozycji. W niedzielę Hiszpania wygrała mecz. Drugi finał, ten rozstrzygający się w cieniu, może jeszcze przegrać.