Subscribe
Plan Mattei dla Afryki, zainicjowany przez rząd włoski w 2024 r. w celu zacieśnienia stosunków gospodarczych, energetycznych i dyplomatycznych z kontynentem afrykańskim, stopniowo wytycza jeden ze swoich kluczowych kierunków działania w dziedzinie energetyki. Zgodnie z informacjami zaktualizowanymi na dzień 30 czerwca 2026 r. i zawartymi w rocznym sprawozdaniu dla parlamentu dotyczącym stanu realizacji planu, na pięć inicjatyw związanych konkretnie z sektorem energetycznym przeznaczono 460 mln euro. Kwota ta stanowi część ogólnej sumy 1,2 mld euro zatwierdzonej przez Komitet Techniczny Włoskiego Funduszu Klimatycznego od listopada 2024 r. do omawianej daty. Wielkość środków przeznaczonych na energię potwierdza zatem, że wymiar energetyczny nie jest elementem drugorzędnym Planu Mattei, lecz w coraz większym stopniu staje się jednym z jego głównych narzędzi operacyjnych. Centralne znaczenie tego obszaru należy interpretować w świetle utrzymujących się trudności charakteryzujących dostęp do energii na kontynencie afrykańskim. Dostępność odpowiedniej infrastruktury energetycznej jest bowiem niezbędnym warunkiem nie tylko wzrostu gospodarczego, ale także rozwoju systemów opieki zdrowotnej, edukacji, zatrudnienia i działalności produkcyjnej.
WŁOSKI FUNDUSZ KLIMATYCZNY I INSTRUMENTY FINANSOWE
Znaczna część strategii finansowej Planu Mattei jest realizowana za pośrednictwem Włoskiego Funduszu Klimatycznego, którego roczny budżet – zarządzany przez Ministerstwo Środowiska – wynosi 840 mln euro. Działalność funduszu koncentruje się przede wszystkim na ograniczaniu emisji wpływających na zmianę klimatu, promowaniu wykorzystania odnawialnych źródeł energii oraz dostosowywaniu się do skutków zmian klimatu. Ważną cechą Funduszu jest jego struktura odnawialna, która pozwala na wykorzystanie różnych instrumentów finansowych w celu wspierania inicjatyw. Obejmują one pożyczki preferencyjne, gwarancje i dotacje bezzwrotne, przy czym stosowana jest kombinacja metod interwencji, które mogą być dostosowane do różnych warunków gospodarczych i finansowych krajów otrzymujących wsparcie. Z tej perspektywy finansowanie afrykańskiej infrastruktury energetycznej służy podwójnemu celowi. Z jednej strony pomaga wypełnić historyczną lukę inwestycyjną i infrastrukturalną; z drugiej strony pozwala ukierunkować przyszły rozwój na systemy charakteryzujące się większą zrównoważonością środowiskową.
GLOBALNA LUKA W DOSTĘPIE DO ENERGII
Pilna potrzeba podjęcia takich działań jest szczególnie widoczna w danych zawartych we wspólnym raporcie przygotowanym przez Międzynarodową Agencję Energetyczną, Międzynarodową Agencję Energii Odnawialnej, Organizację Narodów Zjednoczonych, Bank Światowy oraz Światową Organizację Zdrowia. Dokument ten pokazuje, że cel zapewnienia całej światowej populacji dostępu do czystej, niezawodnej i ekonomicznie zrównoważonej energii jest wciąż daleki od realizacji. Około 655 milionów ludzi na całym świecie nie ma dostępu do energii elektrycznej. Nierówności pogłębia również trudność w zapewnieniu odpowiednich przepływów finansowych do biedniejszych gospodarek i krajów rozwijających się. Szczególnie znaczącym przykładem jest budowa niezależnych od sieci elektrowni słonecznych i mini-sieci energetycznych na obszarach wiejskich, gdzie rozbudowa tradycyjnej infrastruktury może być skomplikowana pod względem ekonomicznym i logistycznym.
AFRYKA SUBSAHARYJSKA JAKO GŁÓWNY OBSZAR DZIAŁAŃ
Różnica ta jest szczególnie wyraźna w Afryce Subsaharyjskiej. W tym regionie ponad 560 milionów ludzi nie ma dostępu do energii elektrycznej, a około 970 milionów nie ma dostępu do czystych systemów gotowania. Dane te pomagają wyjaśnić, dlaczego sektor energetyczny jest jedną z dziedzin, w których Plan Mattei może wywrzeć potencjalnie znaczący wpływ. Zwiększenie dostępu do energii na obszarach wiejskich i odległych może przynieść korzyści wykraczające poza czysto infrastrukturalny wymiar. Elektryfikacja może usprawnić funkcjonowanie placówek opieki zdrowotnej, wspierać lokalną działalność gospodarczą, sprzyjać cyfryzacji oraz poszerzać możliwości edukacyjne. Ponadto upowszechnianie technologii wytwarzania energii odnawialnej pozwala jednocześnie rozwiązywać problemy związane z dostępem do energii i redukcją emisji. To właśnie ta zbieżność między rozwojem a transformacją ekologiczną sprawia, że działania energetyczne w ramach Planu Mattei mają charakter strategiczny.
OD LOGIKI WYDOBYWCZEJ DO NOWEGO PARTNERSTWA ENERGETYCZNEGO
Wymiar finansowy musi jednak iść w parze z refleksją nad modelem współpracy, który plan Mattei zamierza promować: współpraca powinna zatem ewoluować w kierunku relacji, w której tworzenie wartości, technologia i wiedza specjalistyczna są szerzej dzielone. Kwestia ta wydaje się szczególnie istotna w świetle potencjału energetycznego kontynentu. Afryka dysponuje około 60% najlepszych zasobów energii słonecznej na świecie, a mimo to otrzymuje jedynie 2% globalnych inwestycji w odnawialne źródła energii. Istnieje zatem wyraźna asymetria między potencjałem a możliwościami inwestycyjnymi. Zmniejszenie tej luki stanowi jedną z głównych szans dla polityki współpracy energetycznej ukierunkowanej na zrównoważony rozwój.
SZKOLENIE JAKO INFRASTRUKTURA PRZEJŚCIOWA
W tym kontekście szkolenia w dziedzinie energetyki nabierają strategicznego znaczenia, porównywalnego z inwestycjami infrastrukturalnymi. Dostępność systemów i technologii nie wystarczy bowiem do zapewnienia trwałej transformacji, o ile zaangażowane kraje nie będą jednocześnie rozwijać umiejętności niezbędnych do projektowania, zarządzania i utrzymania nowych systemów energetycznych. Istotnym krokiem w tym kierunku jest protokół ustaleń podpisany 7 lipca 2026 r. między Struktura Misji ds. realizacji Planu Mattei dla Afryki a Fundacją Enel. Porozumienie, podpisane przez koordynatora Struktury Misji Fabrizio Saggio oraz prezesa Fundacji Enel i dyrektora generalnego Grupy Enel Flavio Cattaneo, określa ramy współpracy w zakresie szkoleń energetycznych na kontynencie. Celem protokołu jest koordynacja działań szkoleniowych z systemem uniwersyteckim i szkolnictwa wyższego, zarówno we Włoszech, jak i w krajach afrykańskich. Inicjatywa ta stanowi część procesu już trwającego w ramach programów, które przyniosły wymierne rezultaty i przyczyniły się do stworzenia uznanego ekosystemu szkoleniowego. Wśród wymienionych przykładów znajdują się: Panafrykańskie Centrum Szkoleniowe ds. Energii Odnawialnej i Transformacji Energetycznej w Maroku, utworzone we współpracy z Politechniką im. Mohammeda VI, działania realizowane w Kenii we współpracy z Uniwersytetem Strathmore oraz te wdrażane w RPA we współpracy z Uniwersytetem w Pretorii.
MŁODZIEŻ, KOBIETY I LOKALNE UMIEJĘTNOŚCI
Najważniejszym aspektem współpracy w zakresie szkoleń jest dążenie do lepszego dostosowania programów edukacyjnych do konkretnych potrzeb lokalnych społeczności. Celem jest kształcenie specjalistów zdolnych do aktywnego wspierania transformacji afrykańskich systemów energetycznych poprzez wykorzystanie istniejących lokalnych kompetencji. Szczególną uwagę poświęca się młodzieży i kobietom, między innymi w kontekście dostępu do rynku pracy. Takie podejście poszerza zakres współpracy energetycznej, przekształcając ją z prostego transferu technologii w inwestycję w kapitał ludzki. Szkolenia stają się zatem strukturalnym elementem transformacji, umożliwiającym stworzenie warunków zawodowych niezbędnych do tego, by inwestycje przyniosły trwałe korzyści w krajach otrzymujących pomoc.
ZINTEGROWANE PODEJŚCIE DO PLANU MATTEIEGO
Dotychczas sfinansowane działania oraz zacieśnienie współpracy w dziedzinie szkoleń nakreślają zatem możliwy kierunek rozwoju Planu Mattei. Energia może stanowić punkt styku między potrzebami rozwojowymi, walką z ubóstwem energetycznym, walką ze zmianami klimatu, innowacjami technologicznymi oraz tworzeniem miejsc pracy wymagających wysokich kwalifikacji. Aby jednak strategia ta była w pełni skuteczna, niezbędne będzie wspieranie powstawania lokalnych rynków i łańcuchów dostaw poświęconych czystym technologiom, począwszy od odnawialnych źródeł energii, łącząc inwestycje materialne z umacnianiem umiejętności zawodowych. Współpraca gospodarcza i polityczna będzie w ten sposób mogła przyczynić się do budowy autonomicznych zdolności produkcyjnych, a nie ograniczać się jedynie do budowy poszczególnych elementów infrastruktury. Z tej perspektywy kwota 460 mln euro pozyskana w sektorze energetycznym stanowi nie tylko miarę już podjętego zobowiązania finansowego, ale także wskaźnik rosnącego znaczenia energii w strukturze Planu Mattei. Skuteczność tej inwestycji będzie zależała od zdolności do połączenia infrastruktury, technologii, finansowania, szkoleń i lokalnego rozwoju przemysłowego. Wyzwaniem jest zatem przekształcenie potencjału energetycznego Afryki w konkretny motor wspólnego rozwoju. Duża dostępność zasobów słonecznych, utrzymujący się deficyt dostępu do energii elektrycznej oraz niewystarczające inwestycje w odnawialne źródła energii sprawiają, że kontynent ten staje się przestrzenią, w której transformacja energetyczna może odegrać decydującą rolę. W tym scenariuszu Plan Mattei może nabrać szczególnego znaczenia właśnie wtedy, gdy uda się w nim połączyć poszerzenie dostępu do energii z rozwojem umiejętności niezbędnych do samodzielnego zarządzania tą zmianą. Szkolenia w dziedzinie energii, wraz z inwestycjami w infrastrukturę i czyste technologie, stanowią zatem jeden z podstawowych warunków ewolucji współpracy z Afryką w kierunku bardziej zrównoważonego i trwałego modelu partnerstwa, zorientowanego na długoterminowe tworzenie wartości.