Pamięć, przyszłość i długowieczność: kim są niewidzialni filary Europy?

Europa starzeje się. Widzimy to w statystykach, prognozach demograficznych i budżetach emerytalnych. Powinniśmy jednak nauczyć się dostrzegać jeszcze coś innego: to, co osoby starsze wciąż wnoszą do europejskiego społeczeństwa.

Osoba starsza to bowiem nie tylko ktoś, kto pobiera emeryturę, korzysta z usług opieki zdrowotnej lub potrzebuje pomocy. Często jest to również osoba, która wspiera rodzinę, opiekuje się wnukami, pomaga swoim dzieciom, konsumuje, podróżuje, kupuje usługi i nadal uczestniczy w życiu gospodarczym i społecznym, choć w sposób odmienny od tradycyjnego zatrudnienia.

Stanowią one część bogactwa Europy, która w dużej mierze pozostaje niewidoczna.

Wyobraźmy sobie zwyczajną sytuację. Oboje rodzice pracują. Trzeba zawieźć dziecko do szkoły, ktoś musi przygotować obiad, zawieźć je na trening, opiekować się nim, gdy jest chore. Często tą osobą jest dziadek lub babcia. Nie otrzymują oni wynagrodzenia, nie wystawiają faktur ani nie figurują w statystykach dotyczących wydajności. A jednak ich praca umożliwia rodzicom wykonywanie zawodu, obniża koszty utrzymania rodziny i wnosi konkretny wkład w jej stabilność.

Według Eurofoundu około 45% ludności Unii Europejskiej świadczy jakąś formę nieodpłatnej opieki. W krajach, w których rodzina nadal odgrywa istotną rolę, wkład dziadków i babć może być jeszcze większy: na przykład we Włoszech, Grecji i na Cyprze dziadkowie i babcie uczestniczą w opiece nad ponad jedną czwartą dzieci w wieku od jednego do dwóch lat przez co najmniej dziesięć godzin tygodniowo.

To jest ekonomia, nawet jeśli nie nazywamy tego w ten sposób.

W rzeczywistości istnieje ogromna ilość pracy, która spaja rodziny, nie przechodząc przez rynek. W tej gospodarce nieformalnej osoby starsze odgrywają decydującą rolę: pomagają wychowywać dzieci, zapewniają im wsparcie finansowe oraz, gdy tylko mogą, przekazują zasoby następnemu pokoleniu.

Nawet emerytury, często postrzegane wyłącznie jako pozycja w wydatkach publicznych, stanowią dochód, który wraca do gospodarki: są one wydawane w sklepach, restauracjach, na transport, wydarzenia kulturalne, podróże i usługi.

Komisja Europejska szacuje obecnie wartość europejskiej „srebrnej gospodarki” na około 5,7 bln euro, przy założeniu wzrostu na poziomie około 5% rocznie w latach 2015–2025. Rynek ten obejmuje takie sektory jak opieka zdrowotna, turystyka, transport, żywność, technologie, edukacja oraz usługi osobiste.

Jednak sprowadzanie wszystkiego wyłącznie do konsumpcji byłoby kolejnym błędem.

Wartość osób starszych ma przede wszystkim charakter relacyjny. W wielu rodzinach to właśnie one stanowią punkt oparcia, gdy życie ich dzieci staje się coraz bardziej niepewne. Oferują swój czas, gdy go brakuje, dzielą się doświadczeniem, gdy podejmowanie decyzji jest trudne, i zapewniają swoją obecność, gdy odległości stają się uciążliwe.

A przede wszystkim przekazują.

Rodzina nie przekazuje swoich wartości wyłącznie poprzez formalną edukację. Przekazuje je poprzez powtarzające się gesty, opowieści, nawyki i codzienne obowiązki. Dziecko dorastające u boku dziadka lub babci może, niemal nie zdając sobie z tego sprawy, poprzez anegdoty, przysłowia i rymowanki, przyswoić sobie zrozumienie znaczenia pracy, poświęcenia, dotrzymywania słowa, troski o innych oraz szacunku dla własnej historii.

W tym sensie osoby starsze są żywym przykładem przekazywania wartości międzypokoleniowego.

Nie przekazują one jedynie wspomnień. Przekazują zasady i sposoby postrzegania świata.

I właśnie tę funkcję ryzykujemy utratę, gdy postrzegamy starość wyłącznie jako etap rosnącej zależności.

Oczywiście mówienie o wartości osób starszych nie oznacza ignorowania chorób, samotności czy zależności. Oznacza to jednak odrzucenie utożsamiania starości z biernością.

Mężczyzna czy kobieta nie przestają wnosić wkładu w społeczeństwo w dniu, w którym kończą pracę. Ich wkład po prostu przybiera inną formę.

Z tego powodu Europa powinna promować nie tylko dłuższe życie w podeszłym wieku, ale także bardziej aktywne, niezależne i dostosowane do współczesnych realiów.

Osoba starsza, która nie przestaje się uczyć, to osoba starsza, która nie przestaje brać udziału w życiu społecznym.

Kultura uczenia się przez całe życie powinna stać się naturalnym elementem polityki dotyczącej osób starszych: kursy, uniwersytety trzeciego wieku, umiejętności cyfrowe, nauka języków, kultura, nowe technologie oraz szkolenia zawodowe dla tych, którzy chcą nadal pracować. Nie chodzi o to, by zmuszać osoby starsze do pozostawania produktywnymi za wszelką cenę, ale o to, by dać im możliwość zachowania ciekawości, niezależności i kontaktu z duchem czasu.

Komisja Europejska uważa, że uczenie się przez całe życie i zdobywanie nowych umiejętności to ważne narzędzia pozwalające osobom starszym pozostać aktywnymi na rynku pracy i w społeczeństwie, obok ich integracji cyfrowej.

Stanowi to istotną zmianę kulturową. Zbyt długo wyobrażaliśmy sobie życie jako sztywną sekwencję: najpierw się studiuje, potem pracuje, a na koniec przechodzi na emeryturę. Jednak wraz ze wzrostem średniej długości życia taki podział na sztywne etapy staje się coraz mniej przekonujący.

Nawet po sześćdziesiątce można się dalej uczyć. Można nadal podróżować, pracować, uczyć, angażować się w różne działania, nawiązywać relacje, a nawet zdobywać zupełnie nowe umiejętności.

Długowieczność nie powinna więc po prostu wydłużać życia o kolejne lata. Powinna nadać tym latom sens.

Perspektywa ta nabiera szczególnego znaczenia w Europie borykającej się z kryzysem demograficznym. Wraz ze spadkiem liczby urodzeń i stopniowym zmniejszaniem się populacji w wieku produkcyjnym sieci rodzinne stają się coraz cenniejsze, a jednocześnie coraz bardziej kruche. Mniejsze rodziny, dzieci mieszkające z dala od domu, oboje pracujący rodzice – wszystko to sprawia, że spontaniczna solidarność, którą niegdyś można było uznać za coś oczywistego, staje się coraz trudniejsza.

W tym kontekście solidarność rodzinna nie jest reliktem przeszłości. Jest ona zasobem na przyszłość.

I właśnie w tym miejscu kwestia osób starszych nabiera wyraźnie konserwatywnego wymiaru.

Konserwatywne podejście do społeczeństwa nie powinno ograniczać się do pytania, ile kosztuje utrzymanie starzejącej się populacji. Powinno ono również uwzględniać pytanie, jaką wartość tworzy starsze pokolenie, gdy pozostaje zintegrowane z rodziną, społecznością i gospodarką.

Ponieważ ochrona dziedzictwa nie polega bowiem wyłącznie na obronie tego, co należy do przeszłości. Oznacza ona uznanie wartości instytucji i więzi, które dowiodły swojej zdolności do spajania społeczeństwa.

Rodzina jest jedną z takich instytucji. Wzajemność między pokoleniami jest jedną z takich form solidarności. Przekazywanie doświadczeń jest jedną z takich form bogactwa.

Przez wieki życie społeczne opierało się na prostej idei: przejmowanie czegoś od poprzedniego pokolenia, budowanie czegoś w trakcie własnego życia i przekazywanie czegoś następnemu pokoleniu. Współczesność sprawiła, że łańcuch ten stał się bardziej złożony, ale nie uczyniła go przez to mniej niezbędnym.

Wręcz przeciwnie, w społeczeństwie niestabilnym pod względem demograficznym naruszenie tej równowagi może stać się niebezpieczne.

Osoby starsze nie są zatem po prostu tymi, które potrzebują wsparcia ze strony młodych. Są one również tymi, które bardzo często wspierają młodych. Nie są jedynie odbiorcami solidarności: są również jej głównymi uczestnikami.

Ich wkład ma charakter nie tylko ekonomiczny, ale także edukacyjny, emocjonalny i kulturowy. Zachowują rodzinne historie, tradycje, umiejętności i wspomnienia. A jeśli pozostają aktywni, ciekawi świata i otwarci na zmiany, mogą przekazywać dziedzictwo przeszłości, nie stając się jej więźniami.

Europa potrzebuje więcej młodych ludzi, więcej dzieci oraz rodzin, które mogą sobie pozwolić na posiadanie dzieci. Jednak właśnie dlatego, że stoi przed tym wyzwaniem, nie może sobie pozwolić na postrzeganie długowieczności wyłącznie jako problemu.

Musi uświadomić sobie, jakie bogactwo już posiada.

Miliony mężczyzn i kobiet, którzy po całym życiu spędzonym na pracy nadal podróżują, korzystają z dóbr, pomagają innym, troszczą się o nich, uczą się, przekazują wspomnienia i dbają o spójność swoich rodzin.

Bogactwo, które nie zawsze pojawia się w bilansach.

Praca, za którą nie otrzymuje się wynagrodzenia.

Obecność, o której nie pisze się w wiadomościach.

A jednak bez tych osób wiele europejskich rodzin przekonałoby się, jak kruche jest w rzeczywistości społeczeństwo, które zbudowaliśmy.

Osoby starsze nie znajdują się na marginesie przyszłej Europy. Stanowią one część jej fundamentów: są strażnikami pamięci, wsparciem dla teraźniejszości, a gdy pozostają aktywne i otwarte na świat – towarzyszami w podróży ku przyszłości.