Serbscy studenci odnieśli zwycięstwo. Teraz muszą sprawować rządy

Ruch protestacyjny odniósł zwycięstwo w wyborach. Teraz musi udowodnić, że potrafi utrzymać zaufanie społeczeństwa w obliczu trudnych decyzji. Zwycięstwo Listy Studenckiej w wyborach parlamentarnych 25 października zamyka długi rozdział rządów Aleksandara Vučicia i otwiera nowy etap, który zasługuje na uwagę – bez automatycznego entuzjazmu, ale i bez z góry przyjętych podejrzeń. Demokratyczne przekazanie władzy to dobra wiadomość. Decydującym pytaniem pozostaje jednak to, co zwycięzcy zamierzają zrobić z tą władzą.

Wszystko zaczęło się w Nowym Sadzie od zawalenia się zadaszenia dworca kolejowego w listopadzie 2024 roku: szesnaście ofiar śmiertelnych – tragedia, która stała się symbolem zarzutów o korupcję, tajemniczość i brak odpowiedzialności rządu. Z tej rany wyrosł ruch, który zdołał wyjść poza kampusy uniwersyteckie i zdobyć poparcie w całym kraju. Vučić przyznał się do porażki. Ruch ten zapewnił sobie mandat, o który zabiegał: zmianę sposobu funkcjonowania państwa.

Jednak błędem byłoby interpretowanie tego wyniku przez pryzmat zapożyczonych kategorii politycznych. Studenci niekoniecznie są lewicowcami. Protest nie oznacza automatycznie postępowości. Lista zjednoczyła różne poglądy polityczne wokół wspólnych celów: zwalczania korupcji, przywrócenia niezależności instytucji oraz zapewnienia sprawiedliwych warunków wyborczych. Jej siła polegała właśnie na zdolności do odłożenia na bok podziałów, które mogłyby doprowadzić do rozłamu w opozycji wobec rządu. Skuteczna strategia wyborcza musi teraz przekształcić się w program rządowy.

Konserwatywny obserwator może zatem dostrzec wartość tej zmiany, nie dając przy tym zwycięzcom carte blanche. Domaganie się przejrzystości w zamówieniach publicznych, niezależnego sądownictwa i prawa do pokojowych protestów oznacza domaganie się wiarygodnych instytucji. Silny rząd musi odpowiadać za swoje decyzje. Suwerenność narodowa traci sens, gdy zaczyna się ją mylić z immunitetem przed kontrolą dla sprawujących władzę.

W tych kwestiach istnieją jasne stanowiska europejskie. Grupa Europejskich Konserwatystów i Reformatorów przyczyniła się do przedłożenia rezolucji Parlamentu Europejskiego z października 2025 r., potępiającej represje w Serbii i domagającej się pociągnięcia do odpowiedzialności za wydarzenia w Nowym Sadzie. W tekście wezwano do uwolnienia zatrzymanych pokojowych demonstrantów oraz do osiągnięcia wymiernych postępów w zakresie praworządności. Takie podejście wspiera konkretne gwarancje demokratyczne, nie sugerując przy tym żadnego politycznego powiązania między konserwatystami a ruchem studenckim.

Te zabezpieczenia muszą teraz chronić również stronę pokonaną. Prawdziwym sprawdzianem dla tej zmiany władzy będzie stworzenie instytucji, które przetrwają kolejną zmianę rządu. Wymaga to rygorystycznych dochodzeń, przejrzystych procedur oraz indywidualnej odpowiedzialności ustanowionej w ramach należytego procesu prawnego. Obietnica uwolnienia państwa od kontroli politycznej zostanie poddana próbie w zakresie nominacji, relacji z mediami oraz niezależności sądownictwa. Każda transformacja polityczna niesie ze sobą ryzyko zastąpienia jednego systemu lojalności innym.

Następnie pojawia się kwestia polityki zagranicznej. Ruch ten utrzymywał w tle kilka budzących kontrowersje zagadnień, w tym stosunki z Moskwą, Kosowem oraz integrację europejską. Sprawowanie władzy pozostawi mniej miejsca na niejasności. Serbia będzie musiała wyjaśnić, jakich relacji oczekuje od Brukseli oraz w jaki sposób zamierza kształtować swoje stosunki z Rosją i Chinami. Walka z korupcją stanowi ważną podstawę, ale sama w sobie nie jest w stanie rozwiązać strategicznych sprzeczności w kraju.

Unia Europejska musi również unikać pochopnych rozwiązań. Z zadowoleniem przyjęcie wyników wyborów nie uprawnia do wydawania osądów na temat reform, zanim jeszcze zostaną one wprowadzone. Przystąpienie do Unii wymaga konkretnych wyników, niezawodnych instytucji oraz odpowiedzialnych stosunków z krajami sąsiednimi. Grupa ECR podkreśliła również konieczność rozliczenia odpowiedzialności za wojny z lat 90. oraz okazania szacunku ich ofiarom. Kwestie te pozostaną otwarte niezależnie od tego, kto zostanie kolejnym premierem.

Gospodarka będzie wymagała takiego samego poważnego podejścia. Mobilizacja ustąpi miejsca budżetom, inwestycjom, usługom publicznym i oczekiwaniom społecznym. Koalicja utworzona w opozycji do systemu będzie potrzebowała pozytywnego powodu, by pozostać zjednoczona. Jej przywódcy będą musieli ustalić priorytety, wyjaśnić koszty i pogodzić się z tym, że niektórzy wyborcy mogą się z tym nie zgodzić. Wiarygodność zmian będzie również zależała od oparcia się pokusie obiecania wszystkiego wszystkim.

Studenci odnieśli zwycięstwo, domagając się przejrzystości, sprawiedliwości i odpowiedzialności. Teraz to oni będą odpowiedzialni za ich zapewnienie. Muszą ustalić prawdę o Nowym Sadzie, zająć się problemem korupcji oraz wyjaśnić, jaką rolę przewidują dla Serbii w Europie. Wyborcy powierzyli im mandat do wprowadzania zmian. Ich zadaniem jest teraz przełożenie go na konkretne wyniki.