Konserwatyzm wykracza poza dychotomie

Wielu konserwatystów zarzuca liberałom i marksistom, że opierają swoje argumenty na uproszczonych, jednoznacznych zasadach. Liberałowie mogą mówić o „otwartości” lub „wolności”, jakby były to wartości absolutne, które nigdy nie wymagają kompromisu. Marksistowie (w tym socjaldemokraci) mogą mówić o „sprawiedliwości” i „równości”, jakby pojęcia te same w sobie były całkowicie niebudzące wątpliwości.

Konserwatyści wydają się lepiej radzić sobie z kompromisami, negocjacjami i zrównoważonymi rozwiązaniami. Otwartość i wolność są cenne, ale równie cenne są tradycje i rozsądna władza. Sprawiedliwość i równość są pożądane, jednak społeczeństwo musi również zaakceptować fakt, że niektórym osobom w życiu powodzi się lepiej niż innym. Sprawiedliwość i równość nie mogą przerodzić się w przymus i dyktaturę.

Myślenie jednowymiarowe jest łatwym celem krytyki. Jednak myślenie dwuwymiarowe również może nas sprowadzić na manowce. Jeśli na przykład uzna się liberalny nacisk na otwartość za problematyczny, zbyt łatwo jest popaść w skrajność – nagle stając się obrońcą zamknięcia i izolacji. Co więcej, inni łatwo postrzegają nas jako zwolennika takiej zamkniętości i izolacji. To właśnie jest przekleństwo myślenia dwuwymiarowego: ma ono tendencję do tworzenia i utrwalania polaryzacji, w której przeciwstawiają się sobie dwie pozornie nie do pogodzenia zasady. Przeciwnicy polityczni niezmiennie oskarżają się wówczas nawzajem o doprowadzanie swoich zasad – takich jak otwartość kontra zamkniętość – do absurdalnej skrajności.

Rzeczywiście, znaczna część naszego dyskursu politycznego opiera się na dychotomiach między niezgodnymi ze sobą zasadami lub przynajmniej na dwóch przeciwstawnych, skrajnych stanowiskach. Może to dotyczyć kwestii imigracji lub braku imigracji. Otwartości lub zamknięcia. Rozwoju lub ochrony dziedzictwa. Zmiany lub trwałości. Ponownego zbrojenia lub rozbrojenia. Wysokich podatków lub niskich podatków.

Problem z takimi dychotomiami polega na tym, że często przesłaniają nam one fakt, iż polityka funkcjonuje w ramach pewnego spektrum. Nie zawsze musimy wybierać między masową imigracją a całkowitym brakiem imigracji, ani między wysokimi podatkami a niskimi podatkami. Możemy szukać kompromisu – dopuszczając pewien poziom imigracji, pod warunkiem, że jest ona kontrolowana lub ograniczona. Możemy wierzyć w otwarte społeczeństwo i otwarty świat, nie rezygnując przy tym z kontroli nad naszymi granicami. Możemy dążyć do generowania znacznych dochodów podatkowych, nie dopuszczając jednocześnie, by obciążenia podatkowe hamowały przedsiębiorczość i wzrost gospodarczy.

Właśnie w tym zakresie konserwatywna myśl powinna pokazać się z najlepszej strony. Wielu twierdzi, że bycie konserwatystą polega w istocie na umiejętności dokonywania rozważnych kompromisów – na znalezieniu „złotego środka” (Aurea mediocritas) pomiędzy dwiema skrajnościami oraz na wypracowaniu trwałego rozwiązania, które równoważy sprzeczne interesy.

W tym kontekście często przytacza się Arystotelesa. W swoim słynnym dziele „Etyka nikomachejska” broni on zasady złotego środka. Szczęście i harmonię najłatwiej osiągnąć, gdy unikamy skrajności i zamiast tego dążymy do tego, co rozsądne, dobre i trwałe – cech, które zawsze można odnaleźć gdzieś na spektrum pomiędzy dwiema pozornie przeciwstawnymi zasadami.

Na przykład z pieniędzmi należy obchodzić się bez chciwości i bez rozrzutności. To właśnie wyważone gospodarowanie pieniędzmi okazuje się trwałe w dłuższej perspektywie. Rozrzutność prowadzi do ruiny, podobnie jak uporczywa skąpstwo. Osoba chciwa może posiadać bogactwo, ale nie czerpie z niego żadnej radości. W słynnej sztuce „Skąpiec” autorstwa francuskiego dramaturga komediowego Moliera pieniądze skąpca stają się źródłem niepokoju i zmartwień, a nie źródłem radości i bezpieczeństwa.

Podobnie relacje z przyjaciółmi nie powinny opierać się wyłącznie na uległości ani, z drugiej strony, na niechęci do kompromisów. Osoba o dobrych intencjach musi również wyznaczać granice i umieć dbać o własne potrzeby.

Dyskusje polityczne często utknęły w pozornie nierozwiązywalnych dychotomiach. Albo mamy wysokie podatki, albo niskie. Albo przekazujemy całą władzę UE – kosztem państw narodowych – albo nie przekazujemy jej wcale. Albo mamy otwarte granice i imigrację na dużą skalę, albo zamykamy granice UE i nie zezwalamy na żadną imigrację.

W takich dyskusjach powinniśmy jednak posługiwać się skalami lub stopniami. Dzięki temu debaty te byłyby znacznie bardziej owocne, a ukierunkowanie polityki na praktyczne rozwiązania byłoby o wiele łatwiejsze. Jednowymiarowe zasady rzadko prowadzą nas we właściwym kierunku – podobnie jak dwuwymiarowe dychotomie (takie jak „porządek kontra chaos”). Dopiero gdy w naszym myśleniu politycznym uwzględnimy zarówno porządek, jak i chaos, otwartość i granice, a także tradycję i zmianę, będziemy w stanie naprawdę zmierzyć się z rzeczywistością, przez którą się poruszamy.