Harvard na nowo odkrywa wysiłek związany z myśleniem: kiedy czytanie staje się aktem wolności

Kultura - 2026-11-18

Zakaz używania smartfonów, zakaz korzystania ze sztucznej inteligencji i jedna wymagająca lektura tygodniowo. Na Harvardzie nieoczekiwany sukces kursu „Humanities 10” ujawnia prawdę, o której społeczeństwo cyfrowe ryzykuje zapomnieć: nie wszystko, co można zautomatyzować, koniecznie powinno być zautomatyzowane.

W wiadomościach płynących z Harvardu jest coś zaskakującego. W czasach, gdy sztuczna inteligencja obiecuje ułatwić każdą działalność intelektualną, na uniwersyteckim kursie, na którym obowiązuje zakaz korzystania ze smartfonów, komputerów i narzędzi opartych na sztucznej inteligencji, odnotowano 40-procentowy wzrost liczby zapisów. Kurs nosi nazwę „Humanities 10”, jest przeznaczony dla studentów pierwszego roku i oferuje program daleki od łatwego: co tydzień trzeba przeczytać jedną wymagającą książkę, regularnie pisać eseje, obowiązkowo uczestniczyć w zajęciach oraz prowadzić ciągłe dyskusje z wykładowcami i innymi studentami. Jesienią 2026 roku 180 studentów ubiegało się o zaledwie 90 dostępnych miejsc. Program obejmuje wieki myśli i literatury, od Homera i Platona po Montaigne’a, Szekspira, Spinozę, Jane Austen i Jamesa Baldwina. Nie jest to po prostu podróż przez dzieła wielkich autorów, ale doświadczenie edukacyjne wymagające czasu, koncentracji i chęci zmierzenia się ze złożonymi ideami.

Kurs ten został utworzony w 2008 roku przez profesorów Stephena Greenblatta i Louisa Menanda w celu przywrócenia kluczowej roli nauk humanistycznych w środowisku akademickim, które w coraz większym stopniu skupia się na innych dziedzinach. Prawie dwadzieścia lat później projekt ten wydaje się nabierać jeszcze większego znaczenia. Właśnie w czasach, gdy narzędzia cyfrowe umożliwiają tworzenie tekstów, streszczeń i odpowiedzi w ciągu kilku sekund, coraz więcej studentów świadomie wybiera ścieżkę, która wymaga od nich zwolnienia tempa. Jak donosi „Wall Street Journal”, a następnie podają włoskie media, sukces kursu „Humanities 10” nie wydaje się wiązać z bezpośrednimi korzyściami akademickimi, ale raczej z pragnieniem autentycznego doświadczenia edukacyjnego, w którym myślenia nie da się powierzyć maszynie.

Ta historia zasługuje na uwagę, ponieważ podważa jedno z najgłębiej zakorzenionych przekonań naszych czasów: pogląd, że postęp koniecznie wiąże się z ograniczeniem wysiłku. Od lat utożsamiamy wydajność z szybkością, traktując czekanie, wysiłek, a nawet trudności jako przeszkody, które należy wyeliminować. Technologia z pewnością poprawiła jakość naszego życia, poszerzyła dostęp do informacji i umożliwiła działania, które wcześniej były nie do pomyślenia. Jednak gdy logika ta jest bezkrytycznie przenoszona na grunt edukacji, grozi to powstaniem głębokiego nieporozumienia: myleniem wyniku z procesem niezbędnym do jego osiągnięcia.

Streszczenie może oddać treść książki, ale nie zastąpi doświadczenia jej przeczytania. Odpowiedź może być poprawna, nawet jeśli osoba, która ją otrzymuje, nie zrozumiała toczącego się za nią toku rozumowania. Esej może wydawać się przekonujący, nawet jeśli jego autor nie wykazał się prawdziwą umiejętnością argumentowania. W tym miejscu kwestia sztucznej inteligencji wykracza poza zwykłą debatę technologiczną i staje się zagadnieniem edukacyjnym oraz antropologicznym. Nie powinniśmy zadawać sobie pytania tylko o to, co maszyna może zrobić za nas, ale także o to, czego możemy stracić, jeśli przestaniemy to praktykować.

Czytanie złożonego dzieła oznacza naukę tolerowania niejednoznaczności, dostrzegania sprzeczności, powracania do poprzednich fragmentów i korygowania własnych interpretacji. Oznacza to zaakceptowanie faktu, że na ważne pytanie niekoniecznie da się udzielić natychmiastowej odpowiedzi. Jest to ćwiczenie uwagi, ale także pokory: tekst nie zawsze odpowiada naszym oczekiwaniom i może zmusić nas do ponownego przemyślenia przekonań, które uważaliśmy za ugruntowane. Kultura w tym sensie nie jest jedynie magazynem informacji, z którego można czerpać w razie potrzeby. Jest to dyscyplina umysłu, forma treningu, która pomaga kształtować charakter i indywidualną zdolność osądu.

W doświadczeniu proponowanym przez kurs „Humanities 10” jest coś prawdziwie konserwatywnego, bez konieczności przekształcania go w ideologiczną walkę. Konserwatyzm kulturowy, w swoim najpoważniejszym wymiarze, nie polega na odrzucaniu tego, co nowe, ani na idealizowaniu wyimaginowanej przeszłości. Polega on na uznaniu, że nie wszystko, co warto zachować, można natychmiast zastąpić, oraz że niektóre osiągnięcia cywilizacji wymagają cierpliwego przekazywania z pokolenia na pokolenie.

Literatura, filozofia, historia i sztuka stanowią część tego dziedzictwa. Nie dlatego, że każdy autor z przeszłości ma koniecznie rację, ani dlatego, że klasyki należy czcić bez zastrzeżeń. Wręcz przeciwnie – pozostają one ważne właśnie dlatego, że można je kwestionować, podważać i interpretować na nowo. Czytanie Platona nie oznacza stania się platonistą, tak samo jak zapoznanie się z Montaigne’em nie oznacza zgadzania się z każdym jego wnioskiem. Oznacza to włączenie się w rozmowę, która rozpoczęła się przed naszym pojawieniem się na świecie i będzie trwała po nas. Rozmowy, w której odkrywamy, że pozornie współczesne kwestie, takie jak relacja między jednostką a społecznością, znaczenie wolności, natura władzy oraz odpowiedzialność za nasze działania, były poruszane przez mężczyzn i kobiety, którzy żyli wieki przed nami.

W epoce, w której ma się tendencję do postrzegania każdej jednostki jako samowystarczalnej, a wszelkiej wiedzy jako natychmiast dostępnej, tradycja nadaje edukacji konkretny sens: nie jest to łańcuch, który powstrzymuje nas przed posuwaniem się naprzód, lecz ścieżka, która pozwala nam uniknąć niekończącego się powtarzania tego samego od początku. W końcu wolność nie oznacza braku ograniczeń. Człowiek jest naprawdę wolny, gdy dysponuje narzędziami pozwalającymi mu oceniać, rozróżniać, wybierać i brać odpowiedzialność za swoje decyzje. A narzędzi tych nie nabywa się automatycznie: buduje się je poprzez naukę, praktykę i zmaganie się z poglądami, które mogą znacznie różnić się od naszych własnych.

Byłoby jednak błędem interpretować decyzję Harvardu jako potępienie sztucznej inteligencji. Nowe technologie mogą oferować niezwykłe możliwości w zakresie badań, porządkowania informacji i uczenia się. Mogą pomóc nam zrozumieć tekst, zidentyfikować alternatywne interpretacje i sformułować nowe pytania. Problem pojawia się, gdy pomoc przeradza się w zastępowanie. Jeśli student korzysta ze sztucznej inteligencji w celu zweryfikowania rozumowania, które już sam opracował, może poszerzyć swoje możliwości. Jeśli natomiast wykorzystuje ją, aby całkowicie uniknąć samodzielnego opracowywania tego rozumowania, uzyskuje wynik bez nabycia umiejętności, które ten wynik ma wykazać.

Jest to zasadnicza różnica, zwłaszcza w przyszłości, w której tworzenie treści stanie się coraz prostsze i bardziej dostępne. Przewaga konkurencyjna niekoniecznie będzie należała do tych, którzy potrafią tworzyć treści szybciej, ale do tych, którzy potrafią rozpoznać, co zasługuje na stworzenie, odróżnić prawdę od fałszu, ocenić trafność informacji oraz uniknąć mylenia tego, co wydaje się wiarygodne, z tym, co faktycznie jest dobrze uzasadnione. W świecie przepełnionym odpowiedziami umiejętność formułowania właściwych pytań może stać się jedną z najcenniejszych kompetencji.

Historia Harvardu zawiera w gruncie rzeczy ważne przesłanie dla szkół. Nie wystarczy wprowadzać do sal lekcyjnych nowe narzędzia, modernizować platformy ani uczyć uczniów korzystania z najnowszych technologii. Musimy zachować przestrzenie, w których wiedza nie sprowadza się do natychmiastowego osiągnięcia wyników, lecz staje się osobistym doświadczeniem. Młody człowiek musi umieć uczyć się czytać bez natychmiastowego szukania streszczenia, pisać bez zlecania innym formułowania myśli oraz dyskutować bez polegania na pierwszej lepszej odpowiedzi. Musi mieć możliwość popełniania błędów, samodzielnego ich poprawiania, bronienia swojego stanowiska oraz odkrywania, że jego przekonania nie zawsze są wystarczająco uzasadnione.

Nie oznacza to nostalgicznego powrotu do szkoły z przeszłości ani zaprzeczania wartości innowacji. Oznacza to unikanie ryzyka, że innowacje staną się pretekstem do porzucenia podstawowych funkcji edukacji. Szkoły nie mogą ograniczać się jedynie do przygotowywania uczniów do korzystania z narzędzi teraźniejszości: muszą również umożliwić im krytyczne podejście do narzędzi przyszłości. Technologie będą się zmieniać, niektóre zawody znikną, a inne pojawią się. Umiejętność czytania, rozumienia, oceny i argumentowania pozostanie jednak nadal fundamentalna.

Być może właśnie w tym tkwi najciekawsze znaczenie sukcesu kursu „Humanities 10”: niektórzy studenci jednej z najbardziej prestiżowych uczelni na świecie nie proszą po prostu o to, by dowiedzieć się czegoś więcej, ale by postawiono przed nimi wyzwanie. Wybierają doświadczenie, którego nie da się sprowadzić do zautomatyzowanego wyniku i które wymaga ich obecności, uwagi oraz osobistego wkładu.

W końcu w wysiłku tkwi też pewna forma wolności. Ci bowiem, którzy rezygnują z myślenia, nieuchronnie pozwalają, by inni lub coś innego zrobili to za nich. A społeczeństwo, w którym jednostki przestają kierować się własnym osądem, naraża się na ryzyko, że stanie się społeczeństwem łatwiejszym do manipulowania, nawet jeśli dysponuje coraz bardziej zaawansowanymi narzędziami technologicznymi.

W świecie, który obiecuje oszczędzić nam wszelkiego wysiłku, niektórzy uczniowie wciąż decydują się podjąć wysiłek niezbędny do osiągnięcia prawdziwej biegłości. To budujący znak. Być może największym luksusem przyszłości nie będzie posiadanie wszystkich odpowiedzi na wyciągnięcie ręki, ale zachowanie umiejętności ich poszukiwania, rozumienia, a przede wszystkim odwagi, by nie zadowalać się byle czym.