Subscribe
W amerykańskim świecie wydawniczym istnieje sprzeczność, na którą warto zwrócić uwagę: podczas gdy niektóre duże wydawnictwa wymagają od pisarzy ujawniania wszelkich przypadków wykorzystania sztucznej inteligencji, te same organizacje eksperymentują z tymi narzędziami wewnętrznie, czasami bez odpowiedniego poinformowania autorów, których to dotyczy. Poza dynamiką samej branży rodzi to szersze pytanie: na ile przejrzystość, odpowiedzialność i szacunek dla pracy innych naprawdę mają znaczenie, gdy wchodzą w konflikt z korzyściami ekonomicznymi?
Kwestia ta znalazła się w centrum uwagi zwłaszcza po opublikowaniu 9 października 2026 r. reportażu magazynu „WIRED”, zgodnie z którym pracownicy trzech głównych amerykańskich grup wydawniczych — HarperCollins, Simon & Schuster oraz Hachette — mieli podobno zgłaszać obawy dotyczące wykorzystywania systemów takich jak ChatGPT i Claude do przygotowywania komunikatów, tekstów promocyjnych, opisów książek i innych materiałów wydawniczych. Narzędzia te obiecują szybkość, wydajność i niższe koszty, ale zgodnie z zebranymi relacjami budzą również obawy wśród pracowników, którzy obawiają się, że zadania, które do niedawna powierzano ich fachowej wiedzy, będą stopniowo automatyzowane.
Problem nie polega zatem wyłącznie na ustaleniu, czy sztuczna inteligencja jest dobra, czy zła. Chodzi o to, aby zrozumieć, kto może z niej korzystać, na jakich warunkach i z zachowaniem jakiego stopnia przejrzystości. Generatywna sztuczna inteligencja jest obecnie rzeczywistością, z którą musi zmierzyć się wiele branż. Może ona ułatwiać prowadzenie badań, sprawdzać teksty, sugerować pomysły oraz pomagać w tworzeniu materiałów reklamowych. Przedsiębiorstwo ma prawo do wprowadzania innowacji, usprawniania swojej organizacji i obniżania kosztów: zaprzeczanie temu oznaczałoby mylenie ochrony zatrudnienia z odrzucaniem postępu.
Problemy pojawiają się jednak, gdy innowacje dotyczą utworów chronionych prawem autorskim, niepublikowanych rękopisów lub informacji poufnych. Stowarzyszenie Authors Guild, wiodące stowarzyszenie zawodowe amerykańskich pisarzy, wyraziło zaniepokojenie wykorzystywaniem utworów i danych autorów w systemach sztucznej inteligencji bez odpowiedniego upoważnienia, zalecając uzyskanie pisemnej zgody przed przekazaniem rękopisów do publicznie dostępnych chatbotów. Nie każde wykorzystanie sztucznej inteligencji stanowi naruszenie praw autorskich, tak samo jak nie każda zautomatyzowana czynność musi prowadzić do utraty miejsc pracy. Istotne znaczenie mają konkretne okoliczności, umowy oraz istniejące zabezpieczenia. Ale właśnie dlatego niezbędna jest jasność.
Z konserwatywnego punktu widzenia sytuacja ta zwraca uwagę na kilka fundamentalnych zasad: indywidualną odpowiedzialność, ochronę własności prywatnej, poszanowanie umów oraz wolność przedsiębiorczości. Zasady te nie powinny być przywoływane tylko wtedy, gdy akurat jest to wygodne. Własność intelektualna nie jest przecież przywilejem przyznawanym pisarzom wyłącznie wtedy, gdy nie koliduje to z interesami ekonomicznymi wydawców. Jest to uznanie wartości twórczej pracy, pomysłowości i indywidualnego doświadczenia. Rękopis nie jest anonimowym surowcem dostępnym dla każdego, kto akurat go posiada: jest wynikiem nauki, talentu, wrażliwości i często wieloletniej pracy.
A jednak współczesne społeczeństwo wydaje się w coraz większym stopniu przyjmować koncepcję wartości człowieka mierzonej wyłącznie pod kątem wydajności. To, co można osiągnąć szybciej, uważa się za lepsze; preferuje się to, co kosztuje mniej; to, co nie przynosi natychmiastowej korzyści, naraża się na ryzyko uznania za zbędne. Sztuczna inteligencja sprawia, że tendencja ta staje się szczególnie widoczna, ponieważ z nową siłą porusza odwieczne pytanie: co sprawia, że praca intelektualna jest autentycznie ludzka?
Nie wystarczy odpowiedzieć, że maszyna nie ma ani emocji, ani świadomości. Kwestia ta ma również wymiar kulturowy i obywatelski. Pisanie nie polega jedynie na układaniu słów we właściwej kolejności, tak samo jak publikowanie nie sprowadza się wyłącznie do przygotowania produktu do sprzedaży. Książka jest również świadectwem epoki, w której powstała, osobowości jej autora, jego sprzeczności oraz wolności myśli. Jeśli sprowadzimy wszystko wyłącznie do kwestii szybkości i wydajności, ryzykujemy utratę właśnie tego, co odróżnia kulturę od masowej produkcji.
Nie oznacza to idealizowania autorów ani postrzegania sztucznej inteligencji jako niezgodnej z kreatywnością. Oznacza to raczej uznanie, że narzędzie to nie może zwolnić osoby z niego korzystającej z odpowiedzialności. System może generować przekonujący tekst, a jednocześnie podawać niedokładne informacje, wymyślać źródła lub spłaszczać oryginalny styl wypowiedzi. Technologia może wspomagać myślenie, ale nie powinna stać się pretekstem do rezygnacji z krytycznej oceny.
Właśnie tutaj ujawnia się najistotniejsza sprzeczność. Jeśli od autorów wymaga się ujawnienia faktu korzystania ze sztucznej inteligencji, to ten sam wymóg przejrzystości powinien dotyczyć wydawców, gdy wykorzystanie przez nich sztucznej inteligencji ma znaczący wpływ na redakcję utworu, treść przeznaczoną do publikacji lub sposób postępowania z rękopisem. Nie ma potrzeby, aby każda automatyczna korekta była przedmiotem formalnego oświadczenia: byłaby to nadmierna biurokracja. Należy jednak zadbać o to, by przejrzystość nie stała się obowiązkiem dla tych, którzy mają mniejszą siłę przetargową, a dla tych, którzy mają jej więcej – kwestią uznaniową.
Wolność gospodarcza w rzeczywistości nie oznacza swobody robienia absolutnie wszystkiego. Zdrowy rynek opiera się na zaufaniu, poszanowaniu zobowiązań oraz zdolności każdej ze stron do podejmowania świadomych decyzji. Autorzy muszą mieć możliwość dowiedzenia się, w jaki sposób traktowane są ich dzieła, zwłaszcza gdy są one niepublikowane, oraz oceny ryzyka przed udzieleniem zgody. Wolność przedsiębiorczości zasługuje na obronę, ale właśnie dlatego, że jest to wolność, musi jej towarzyszyć odpowiedzialność.
To samo dotyczy zatrudnienia. Przedsiębiorstwa mają prawo do wprowadzania innowacji; pracownicy mają prawo do informacji o zmianach, które ich dotyczą, oraz do zdobywania nowych umiejętności. Ochrona miejsc pracy nie oznacza uniemożliwiania firmom rozwoju, tak samo jak wspieranie postępu nie oznacza traktowania pracowników jako zbędnych. Społeczeństwo, które systematycznie poświęca ludzi na ołtarzu wydajności, ryzykuje, że stanie się szybsze pod względem gospodarczym, ale uboższe pod względem ludzkim.
Być może ostatecznie kwestia sztucznej inteligencji zmusza nas do refleksji nad samym znaczeniem postępu. Postęp nie oznacza po prostu szybszego wykonywania zadań, ale także nauki, jak wykonywać je lepiej, z większą świadomością i szacunkiem. Prawdziwa nowoczesność nie polega na bezkrytycznym akceptowaniu każdej innowacji, ale na umiejętności kierowania nią bez rezygnacji z zasad, które sprawiają, że społeczeństwo jest wolne i cywilizowane.
Sztuczna inteligencja może być cennym sprzymierzeńcem dla tych, którzy piszą, publikują i czytają. Potrzebne są jasne zasady, świadoma zgoda tam, gdzie jest to konieczne, ochrona manuskryptów, odpowiedzialność ludzi oraz spójne standardy dla wszystkich. Nie ma potrzeby zakazywania nowych technologii ani wypełniania umów niezrozumiałymi klauzulami. Musimy jedynie pamiętać, że zaufania nie da się zbudować, wymagając od innych takiego poziomu przejrzystości, którego samemu nie chce się stosować.
A skoro już mowa o sztucznej inteligencji, mała rada dla wydawnictw: jeśli prosicie pisarzy, by ujawniali, kiedy korzystali z pomocy maszyny, może warto najpierw sami dać dobry przykład. Innowacyjność to bowiem wspaniała rzecz, ale spójność pozostaje cechą typowo ludzką. I – przynajmniej na razie – nie znamy żadnego algorytmu, który mógłby ją zastąpić.