Subscribe
Europa stoi na rozdrożu. Czy stanie się otwartym rynkiem, czy zamkniętym państwem? Unia Europejska została utworzona w 1957 r. z dwóch powodów: pewności, że państwa członkowskie skorzystają na podziale pracy i wolnym handlu między nimi oraz nadziei, że z czasem zbliżą się do siebie. Integracja gospodarcza Europy, która miała miejsce w latach 1957-1993, okazała się spektakularnym sukcesem. Ale potem Unia Europejska zdecydowała się na inny kurs: dążenie do integracji politycznej, co jest eufemizmem dla centralizacji. Celem stało się przekształcenie unii celnej w państwo federalne. Czy będzie ona kontynuować ten kurs, czy też istnieje szansa, że wycofa się do luźniejszej unii, nieco podobnej do Rady Nordyckiej, w której integracja gospodarcza i prawna krajów nordyckich była stopniowa i spontaniczna, przy minimalnej rezygnacji z suwerenności?
Islandia na rozdrożu
Islandia również stoi teraz na rozdrożu. Czy powinna przystąpić do UE, czy też pozostać, wraz z Norwegią i Liechtensteinem, w EOG, Europejskim Obszarze Gospodarczym? Islandzki rząd nieoczekiwanie zwołał referendum w tej sprawie na sierpień tego roku. (Referendum formalnie dotyczy tego, czy Islandia powinna wznowić proces dostosowawczy do członkostwa, rozpoczęty w 2009 r. i wstrzymany w 2015 r., ale oczywiście tak naprawdę chodzi o członkostwo w UE). W imieniu RSE, Islandzkiego Centrum Badań Społecznych i Ekonomicznych oraz Austriackiego Centrum Ekonomicznego zorganizowałem 13 maja 2026 r. w Reykjaviku seminarium poświęcone tym tematom, Europie i Islandii, z udziałem czterech zagranicznych ekspertów.
Zachód w upadku?
Max Rangeley, dyrektor Cobden Centre w Londynie, zastanawiał się, czy cywilizacja zachodnia chyli się ku upadkowi. Przypomniał wiele dawnych teorii powstania i upadku cywilizacji, autorstwa Ibn Chalduna, Arnolda Toynbee, Oswalda Spenglera i innych, i wskazał na pewne podobieństwa i różnice między Zachodem w ciągu ostatnich 50-100 lat a opisami upadku w tych teoriach. Rangeley stwierdził, że jedynym sposobem na wyjście ze stagnacji gospodarczej i upadku jest otwarta gospodarka, w której system podatkowy nie zniechęca do innowacji.
UE kurczącym się statkiem
Dr Daniel Mitchell, który pracował jako specjalista ds. podatków w wielu amerykańskich think tankach, zasugerował, że problemem Europy jest nie tylko to, że jest tonącym statkiem, ale także to, że jest statkiem kurczącym się. Jego wykresy pokazują, że udział UE w globalnej produkcji dramatycznie spadł. Co więcej, UE stanęła w obliczu kryzysu demograficznego. Coraz więcej osób osiągało wiek emerytalny, podczas gdy coraz mniej osób pracowało i tworzyło wartość. W wielu krajach członkowskich zobowiązania emerytalne były niefinansowane. Przystąpienie do UE mogłoby być rozsądne dla biednych krajów Europy Południowo-Wschodniej, twierdził Mitchell, ale prosta analiza kosztów i korzyści dla Islandii wykazała, że nie miałaby ona nic do zyskania na członkostwie.
Instytucje i polityka mają znaczenie
Profesor Sasa Randjelovic z Uniwersytetu w Belgradzie przedstawił analizę 25 postsocjalistycznych gospodarek, które radziły sobie inaczej. Dlaczego niektóre z nich rozwijały się szybciej niż inne? Z powodu szczęścia czy dobrej polityki? Wniosek był taki, że polityka była znacznie ważniejsza niż szczęście (takie jak zasoby naturalne lub globalne trendy). Wśród polityk najważniejsza okazała się polityka fiskalna i instytucje. Randjelovic porównał kraje UE-27, Chiny i USA z Islandią pod względem czterech zmiennych: dochodów podatkowych, równowagi fiskalnej, długu publicznego i jakości instytucji. Islandia wypadła lepiej niż UE we wszystkich czterech kategoriach.
Obawy dotyczące bezpieczeństwa
Dr Anton Bendarzsevszkij, dyrektor Instytutu Badawczego Oeconomus w Budapeszcie, omówił napięcie między otwartym rynkiem a obawami o bezpieczeństwo. Wskazał, że porządek międzynarodowy, w którym USA zobowiązały się do obrony Zachodu, może się rozpadać. Mogą powstać dwa lub trzy bloki. On sam uważał, że najrozsądniejszą drogą naprzód jest jednak utrzymanie i wzmocnienie NATO, przy większym zaangażowaniu Europy.
W seminarium wzięło udział wielu wybitnych Islandczyków, w tym były premier Geir H. Haarde, przedsiębiorcy Magnús Gunnarsson, Kjartan Gunnarsson i Frosti Sigurjónsson oraz emerytowani profesorowie Ragnar Árnason i Thor Whitehead. Ekonomistka Erna Bjarnadóttir wygłosiła kilka uwag podsumowujących, po czym RSE zorganizowało przyjęcie.