Wchodzą w życie unijne przepisy dotyczące prawa do naprawy: co nowe obowiązki oznaczają dla producentów i konsumentów

Do końca lipca państwa członkowskie UE muszą wdrożyć nowe przepisy, których celem jest ułatwienie naprawy towarów konsumpcyjnych, ograniczenie ilości odpadów oraz promowanie produktów o dłuższej żywotności.

Wkrótce wejdzie w życie znacząca zmiana w europejskiej polityce ochrony konsumentów i zrównoważonego rozwoju. Do 31 lipca wszystkie państwa członkowskie Unii Europejskiej mają obowiązek wdrożyć dyrektywę (UE) 2024/1799, powszechnie znaną jako dyrektywa w sprawie „prawa do naprawy”. Celem tych przepisów jest ułatwienie i zwiększenie dostępności napraw produktów, zniechęcenie do przedwczesnego wyrzucania towarów nadających się do naprawy oraz rozwiązanie od dawna istniejącego problemu planowanego starzenia się produktów.

Nowe przepisy stanowią ważny krok w kierunku realizacji szerszych celów Unii Europejskiej w zakresie ochrony środowiska i gospodarki o obiegu zamkniętym. Zamiast zachęcać konsumentów do wymiany zepsutych produktów na nowe, dyrektywa promuje naprawę jako preferowane rozwiązanie, o ile jest to technicznie możliwe. Celem jest przedłużenie okresu użytkowania dóbr konsumpcyjnych, ograniczenie ilości odpadów elektronicznych i gospodarstwa domowego oraz zmniejszenie wpływu na środowisko związanego z produkcją i utylizacją produktów.

Jedną z najważniejszych zmian wprowadzonych przez dyrektywę jest nałożenie na producentów obowiązku naprawy wadliwych lub uszkodzonych produktów, nawet po upływie ustawowego okresu gwarancji, pod warunkiem że z technicznego punktu widzenia produkt nadal nadaje się do naprawy. Stanowi to znaczne odejście od dotychczasowych praktyk, w ramach których konsumenci często uznawali, że bardziej opłacalne – a czasem jedyne możliwe – jest zakupienie nowego produktu zamiast naprawy dotychczasowego.

Oczekuje się, że przepisy te będą miały wpływ na szeroki zakres towarów konsumpcyjnych, w tym sprzęt AGD, urządzenia elektroniczne i inne produkty, które z technicznego punktu widzenia nadają się do naprawy. Poprzez ułatwienie dostępu do usług naprawczych europejscy prawodawcy mają nadzieję ograniczyć niepotrzebną konsumpcję, a jednocześnie wzbudzić wśród konsumentów większą pewność, że zakupione przez nich produkty będą miały dłuższy okres użytkowania.

Przejrzystość to kolejna kluczowa cecha nowych ram prawnych. Przed rozpoczęciem jakichkolwiek prac naprawczych podmioty świadczące usługi naprawcze będą zobowiązane do przekazania konsumentom standardowego europejskiego formularza informacyjnego dotyczącego naprawy. Dokument ten ma na celu dostarczenie jasnych i spójnych informacji na temat proponowanej usługi, pomagając klientom w podjęciu świadomej decyzji przed wyrażeniem zgody na przeprowadzenie naprawy.

Formularz musi zawierać kluczowe informacje, takie jak rodzaj wymaganej naprawy, szacowany czas potrzebny na wykonanie prac, przewidywany koszt naprawy oraz informację, czy w trakcie naprawy zostanie udostępniony tymczasowy produkt zastępczy. Oczekuje się, że ujednolicenie tych informacji w całej Unii Europejskiej poprawi przejrzystość cen i ułatwi konsumentom porównywanie usług naprawczych.

Dyrektywa wykracza również poza bezpośrednie obowiązki w zakresie napraw, wprowadzając długoterminową inicjatywę cyfrową. Do 31 lipca 2027 r. Unia Europejska planuje uruchomić internetową platformę naprawczą, której celem będzie łączenie konsumentów z fachowcami zajmującymi się naprawami w poszczególnych państwach członkowskich.

Platforma cyfrowa będzie służyć wielu celom. Konsumenci będą mogli wyszukiwać certyfikowane serwisy naprawcze, znajdować sprzedawców towarów odnowionych, identyfikować nabywców zainteresowanych produktami wadliwymi przeznaczonymi do odnowienia oraz odkrywać lokalne inicjatywy naprawcze, takie jak „repair cafés” i warsztaty oparte na współpracy. Celem jest ułatwienie dostępu do usług naprawczych przy jednoczesnym wzmocnieniu rozwijającej się europejskiej gospodarki o obiegu zamkniętym.

Włochy rozpoczęły już proces wdrażania dyrektywy poprzez projekt ustawy aktualizującej krajowy kodeks konsumencki. Proponowane reformy mają na celu dostosowanie włoskiego prawa do nowych ram europejskich przed upływem terminu wdrożenia, zapewniając tym samym, że producenci, zakłady naprawcze i konsumenci będą przygotowani na nowe obowiązki.

Według Gabriele Melluso, prezesa włoskiego stowarzyszenia konsumentów Assoutenti, zmiany te stanowią ważny kamień milowy nie tylko dla praw konsumentów, ale także dla ochrony środowiska i odpowiedzialności przemysłowej. Zwraca on uwagę, że co roku wyrzuca się miliony produktów nadających się do naprawy, mimo że z technicznego punktu widzenia można je przywrócić do stanu używalności.

Wpływ na środowisko jest znaczny. W całej Europie utylizacja produktów konsumenckich nadających się do naprawy generuje rocznie około 35 milionów ton odpadów, co pociąga za sobą znaczne koszty środowiskowe, gospodarcze i społeczne. Produkcja produktów zastępczych wymaga również dodatkowych surowców, zużycia energii i transportu, co zwiększa emisję dwutlenku węgla w całym łańcuchu produkcyjnym.

Zachęcając do naprawy zamiast wymiany, Unia Europejska ma nadzieję ograniczyć ilość wytwarzanych odpadów, promując jednocześnie bardziej zrównoważone nawyki konsumpcyjne. Konsumenci mogą również odnieść korzyści finansowe, ponieważ naprawa produktu jest często znacznie tańsza niż zakup zupełnie nowego egzemplarza.

Ustawodawstwo to ma równie duże znaczenie w walce z planowanym starzeniem się produktów, praktyką często krytykowaną przez organizacje konsumenckie. Planowane starzenie się produktów oznacza celowe projektowanie produktów o ograniczonej trwałości lub takie, w których naprawa jest niepotrzebnie utrudniona lub kosztowna, co zachęca konsumentów do częstszego kupowania nowych produktów.

W związku z tym, że producenci ponoszą obecnie większą odpowiedzialność za możliwość naprawy produktów, oczekuje się, że firmy będą kłaść większy nacisk na trwałość produktów, dostępność części zamiennych oraz rozwiązania konstrukcyjne ułatwiające konserwację zamiast wymiany. Może to stopniowo zmienić strategie produkcyjne w wielu branżach.

Chociaż przedsiębiorstwa będą musiały dostosować się do nowych wymogów, dyrektywa ta jest powszechnie postrzegana jako kluczowy element europejskiego przejścia w kierunku bardziej zrównoważonego modelu gospodarczego. Poprzez wydłużanie cyklu życia produktów, ograniczanie ilości odpadów oraz zapewnianie konsumentom szerszych możliwości naprawy, przepisy dotyczące prawa do naprawy mają na celu zrównoważenie ochrony środowiska z prawami konsumentów, jednocześnie zachęcając producentów do tworzenia produktów zaprojektowanych z myślą o dłuższej żywotności, a nie tylko o zwiększaniu sprzedaży części zamiennych.

Alessandro Fiorentino