Kto kontroluje wolność cyfrową? Europejscy konserwatyści rzucają wyzwanie Brukseli ze Sztokholmu

Bez kategorii - 2026-11-18

Kiedyś gazetę można było uciszyć, konfiskując jej maszyny drukarskie. Dzisiaj algorytm może sprawić, że opinia zniknie, a nikt nie będzie wiedział, kto podjął tę decyzję. Technologie, które poszerzyły zakres wolności słowa, stwarzają również nowe możliwości jej ograniczania. Europa stoi przed pytaniem, czy jej reakcja zapewni ochronę obywatelom, czy też przekaże jeszcze większą władzę organom regulacyjnym i gigantom cyfrowym.

Ten dylemat stał się tematem przewodnim panelu otwierającego forum „Nordic Sidebar” poświęcone wolności słowa, które odbyło się 13 listopada w Sztokholmie i zostało zorganizowane przez partię ECR. Pod przewodnictwem Henrika Sundströma, zastępcy burmistrza Uddevalli, w dyskusji wzięli udział chorwacki poseł i przewodniczący partii Most Nikola Grmoja, była islandzka minister sprawiedliwości Sigríður Andersen, dyrektor generalny Unplugged Joe Weil oraz Peter Caddle z irlandzkiego Instytutu Edmunda Burke’a.

Temat wydawał się mieć charakter czysto techniczny: ustawa o usługach cyfrowych (DSA), tożsamość cyfrowa, prywatność w sieci oraz regulacje europejskie. Jednak kwestia leżąca u jego podstaw miała charakter polityczny. Kto powinien określać granice wolności obywateli: wybrani przedstawiciele i niezależne sądy, czy też instytucje administracyjne i prywatne platformy?

Grmoja rozpoczął od nawiązania do ostrzeżenia Alexisa de Tocqueville’a dotyczącego formy kontroli sprawowanej nie poprzez jawną tyranię, lecz poprzez nagromadzenie drobnych przepisów. „Kto decyduje o tym, co wolno ci mówić, czytać, czym płacić i co zachować dla siebie?” – zapytał. „Ty, czy system, którego nie widzisz i którego nie możesz odwołać w wyborach?”

Nie twierdził on, że w internecie nie powinno obowiązywać prawo. Uważał raczej, że decyzje mające wpływ na podstawowe wolności muszą podlegać kontroli ze strony obywateli. Zdaniem tego chorwackiego polityka prywatne wiadomości powinny pozostać prywatne, gotówka powinna być nadal dostępna, a granice zgodnej z prawem wolności słowa nie powinny zależeć od nieprzejrzystych porozumień między Brukselą a firmami technologicznymi.

Kiedy ochrona obywateli przeradza się w ograniczanie wolności słowa

Ustawa o usługach cyfrowych ma na celu zwiększenie odpowiedzialności platform internetowych oraz zwalczanie nielegalnych treści. Cele te są uzasadnione. Jednak głównym przedmiotem troski panelu było to, że presja regulacyjna mogłaby skłonić platformy do usuwania materiałów zgodnych z prawem, aby uniknąć ryzyka sankcji.

Caddle zwrócił uwagę na konsekwencje finansowe. Zgodnie z rozporządzeniem DSA poważne naruszenia mogą skutkować nałożeniem grzywien w wysokości do 6% globalnego rocznego obrotu przedsiębiorstwa. Dla dużej firmy technologicznej oznacza to ogromne potencjalne koszty. Argumentował, że nawet jeśli przepisy nie wymagają wyraźnie usunięcia konkretnej opinii, motywacją może być zachowanie ostrożności i stosowanie restrykcyjnych rozwiązań.

Grmoja poszedł jeszcze dalej. Zauważył, że większość chorwackiej debaty politycznej toczy się obecnie na kilku amerykańskich platformach. Kiedy zmieniają się ich zasady, mieszkaniec Zagrzebia czy Dubrownika może odkryć, że jego wpis zniknął lub jego zasięg się zmniejszył, bez żadnego sensownego wyjaśnienia, kto za to odpowiada.

„Jeśli wpis jest niezgodny z prawem, sędzia powinien to stwierdzić” – argumentował. „Jeśli jest zgodny z prawem, nikt nie powinien go ukrywać”.

To rozróżnienie ma znaczenie. Europejskie demokracje dysponują już przepisami prawnymi, gwarancjami konstytucyjnymi i procedurami sądowymi. Wyzwaniem jest egzekwowanie tych zabezpieczeń w świecie cyfrowym bez tworzenia równoległego systemu, w którym wolność słowa byłaby w praktyce regulowana przez korporacyjne zarządzanie ryzykiem.

Istnieje jednak jeszcze jedno zagrożenie, którego Europa nie może zignorować: nadmierna regulacja może osłabić jej zdolność do tworzenia technologii, nad którymi stara się sprawować kontrolę.

Kontynent, który wprowadza regulacje, ale ma trudności z wprowadzaniem innowacji

Caddle wygłosił najostrzejsze ostrzeżenie dotyczące konkurencyjności Europy. Zapytany, co utalentowany europejski przedsiębiorca powinien zrobić, aby zrewolucjonizować sektor cyfrowy, odpowiedział bez ogródek: „Wyjedź. Wynoś się stąd jak najszybciej”.

Jego krytyka dotyczyła przede wszystkim trudności związanych z zakładaniem i rozwijaniem przedsiębiorstw technologicznych. Koszty związane z przestrzeganiem przepisów, biurokracja i różnorodne bariery mogą sprawiać, że Europa staje się mniej atrakcyjna niż konkurencyjne rynki. Ugruntowane korporacje mogą pozwolić sobie na zatrudnienie prawników i specjalistów, którzy pomogą im poruszać się po gąszczu przepisów; start-upy często nie mają takiej możliwości.

Powstaje tu paradoks. Bruksela dąży do większej niezależności technologicznej Europy, jednak otoczenie regulacyjne może utrudniać europejskim przedsiębiorstwom konkurowanie z amerykańskimi i azjatyckimi rywalami. W czasach, gdy sztuczna inteligencja zmienia oblicze przemysłu, obronności i usług publicznych, Europa nie może sobie pozwolić na to, by być jedynie rynkiem, który ustanawia zasady dotyczące technologii opracowanych gdzie indziej.

Andersen podejrzała tę kwestię z perspektywy Islandii, która nie należy do UE, ale uczestniczy w Europejskim Obszarze Gospodarczym i w związku z tym stosuje znaczną część europejskiego prawodawstwa. Podkreśliła, jak trudne może być dla decydentów zrozumienie technologii, które ewoluują szybciej niż instytucje prawodawcze.

Nie chodziło jej wyłącznie o sam zakres regulacji. Chodziło o stopniowe ograniczanie swobód poprzez środki przedstawiane pojedynczo jako nieistotne lub konieczne. Twierdziła, że konstytucje, kontrola parlamentarna i sądy muszą pozostać fundamentami wszelkich ingerencji w prawa obywateli.

Nie sugerowano jednak, by sama technologia była wrogiem. Caddle dostrzegał praktyczne korzyści płynące z usług opartych na danych, w tym narzędzi nawigacyjnych oraz potencjału sztucznej inteligencji. Celem powinno być zapobieganie nadużyciom bez hamowania innowacji.

Prywatność to także kwestia bezpieczeństwa

Joe Weil, dyrektor generalny firmy Unplugged i były członek kierownictwa Apple, zwrócił uwagę na aspekt, który często pomija się w politycznych debatach na temat prywatności: smartfony to nie tylko urządzenia komunikacyjne, ale także źródła nieustannie generujące informacje o naszych przemieszczeniach, zwyczajach i relacjach.

Twierdził, że ustawienia prywatności i ograniczenia dotyczące identyfikatorów reklamowych rozwiązują jedynie część problemu. Cyfrowe modele biznesowe nadal stwarzają silne bodźce do gromadzenia danych, a informacje te mogą być wykorzystywane do celów wykraczających daleko poza spersonalizowane reklamy.

Weil odwołał się do wojen na Ukrainie i na Bliskim Wschodzie, aby zilustrować, o co tu chodzi. Według jego relacji dane ze smartfonów gromadzone w celach komercyjnych można przekształcić w informacje wywiadowcze i potencjalnie wykorzystać do identyfikacji celów wojskowych. Sztuczna inteligencja sprawia, że proces ten przebiega szybciej i jest tańszy.

Jako rozwiązanie zaproponował nie kolejną warstwę biurokracji, lecz innowacje: produkty i zdecentralizowane systemy zaprojektowane tak, by od samego początku chronić prywatność. W tym sensie wolność cyfrowa staje się również kwestią europejskiej autonomii strategicznej. Kontynent, który nie jest w stanie zabezpieczyć swoich informacji, nie może wiarygodnie twierdzić, że kontroluje swoją technologiczną przyszłość.

Prawo do wyboru musi przetrwać proces cyfryzacji

Jedna z najbardziej konkretnych dyskusji dotyczyła gotówki i tożsamości cyfrowej. Grmoja opisał starania swojej partii o zapewnienie konstytucyjnej ochrony płatności gotówkowych w Chorwacji, w tym inicjatywę referendalną.

„Gotówka to ostatni sposób płacenia, który nie wymaga pytania o zgodę” – powiedział. Dla niego nie chodzi tu o nostalgię za banknotami. Gotówka pozwala ludziom dokonywać zwykłych transakcji bez konieczności korzystania z aplikacji, połączenia sieciowego czy trwałego zapisu cyfrowego. Stanowi też zabezpieczenie dla tych, którzy nie mogą lub nie chcą korzystać z nowych technologii.

Zwolennicy cyfrowego euro twierdzą, że stanowiłoby ono raczej uzupełnienie gotówki, a nie jej zamiennik. Odpowiedź Grmoji była prosta: jeśli to zobowiązanie jest szczere, powinno zostać zagwarantowane prawnie. Podobne obawy dotyczą tożsamości cyfrowej: system określany jako dobrowolny nie może w praktyce stać się niezbędny do korzystania z podstawowych praw.

Uczestnicy panelu w Sztokholmie nie przedstawili żadnego konkretnego programu technologicznego. Prelegenci mieli różne poglądy na temat tego, jak należy postępować z danymi oraz jaki powinien być zakres regulacji. Niemniej jednak zgodzili się co do jednej zasadniczej kwestii: obywatele nie mogą tracić kontroli nad swoimi swobodami w imię wygody, bezpieczeństwa czy efektywności administracyjnej.

Ta propozycja stanowi wyzwanie zarówno dla europejskich konserwatystów, jak i dla całej Unii. Europa potrzebuje innowacyjnych przedsiębiorstw, silnych instytucji oraz zdolności do ochrony swojej infrastruktury cyfrowej. Potrzebuje również jasno określonych ograniczeń uprawnień zarówno rządów, jak i platform.

Suwerenność nie może polegać wyłącznie na przekazywaniu większej liczby decyzji Brukseli. Musi ona oznaczać zapewnienie Europejczykom możliwości wprowadzania innowacji, konkurowania i dokonywania świadomych wyborów. Kontynent, który ogranicza się jedynie do regulowania wynalazków innych, pozostanie od nich zależny. Kontynent, który poświęca wolność w imię kontroli, zapomni o tym, czego ma bronić jego suwerenność.