Strategiczny unik Europy (również) w sprawie Iranu

Amerykańsko-izraelska operacja przeciwko irańskim zasobom wojskowym oraz obiektom nuklearnym i balistycznym wywołała szybką reakcję dyplomatyczną w całej Europie. W ciągu kilku godzin rządy Francji, Niemiec i Wielkiej Brytanii wydały wspólne oświadczenie, w którym wezwały Teheran do powrotu do negocjacji, podkreślając jednocześnie, że żaden z tych trzech krajów nie był bezpośrednio zaangażowany w operację.

Deklaracja, poparta przez prezydenta Emmanuela Macrona, kanclerza Friedricha Merza i premiera Keira Starmera, odzwierciedla wspólny wzorzec w europejskiej dyplomacji kryzysowej: wezwania do powściągliwości, wznowienia negocjacji i wysiłków na rzecz zapobieżenia rozszerzeniu się konfliktu w regionalną wojnę.

Jednak wydarzenia, które miały miejsce w dniach po atakach, sprawiły, że pozycja Europy stała się jeszcze bardziej delikatna. W Madrycie rząd Pedro Sáncheza ogłosił, że Hiszpania nie zezwoli na wykorzystanie wspólnie obsługiwanych baz amerykańsko-hiszpańskich do operacji związanych z atakami. Decyzja ta została podjęta w kraju jako próba uniknięcia dalszej eskalacji. Na arenie międzynarodowej ujawniła jednak niewygodną rzeczywistość: widoczne pęknięcie w NATO w momencie, gdy postawa odstraszania Sojuszu na Bliskim Wschodzie była poddawana próbie.

Wydarzenia na miejscu szybko przekroczyły początkowe oczekiwania. Zabicie Najwyższego Przywódcy Iranu, Chameneiego, wraz z kilkoma wysokimi rangą osobistościami reżimu, zmieniło konfrontację z uderzenia karnego w operację zmiany reżimu. Do 6 marca prezydent Donald Trump otwarcie wezwał Iran do „bezwarunkowej kapitulacji”.

Wydarzenia te ujawniają głębsze napięcie strukturalne w strategicznej postawie Europy. Państwa członkowskie UE nadal przedstawiają kryzysy przede wszystkim w języku dyplomacji i powściągliwości, nawet jeśli równowaga sił jest przekształcana przez aktorów gotowych podjąć ryzyko, które tworzy realną dźwignię.

Europejscy przywódcy mają rację: długoterminowa stabilność wymaga negocjacji lub inwazji na pełną skalę. Uderzenia wojskowe, nawet precyzyjne, nie mogą zastąpić żadnego z nich. Jednak negocjacje rzadko pojawiają się w próżni; następują one po zmianach dźwigni – a UE obecnie ich brakuje.

Obecna eskalacja nie została zainicjowana w kontekście spokojnej dyplomacji, ale na tle lat irańskiej projekcji regionalnej, rozwoju pocisków balistycznych i ciągłego wyzwania dla jego zdolności nuklearnych.

Amerykańsko-izraelskie ataki, autoryzowane przez administrację Trumpa, stanowią twardy reset dynamiki odstraszania. Niezależnie od poparcia, zmieniły one rachunek strategiczny, a Iran już nigdy nie będzie taki sam. Z kolei Europa pozostaje retorycznie zaangażowana w dyplomację, jednocześnie polegając na innych, aby wywierać presję, która nadaje dyplomacji znaczenie.

Taki układ może odpowiadać polityce wewnętrznej Europy, ale jest strategicznie kruchy na arenie międzynarodowej. Aby utrzymać nierozprzestrzenianie broni jądrowej i promować swobody obywatelskie za granicą, Europa musi zmierzyć się z trudną prawdą: dyplomacja rzadko działa w pojedynkę i zwykle podąża za wiarygodnym odstraszaniem, zamiast je zastępować.

Decyzja Hiszpanii o odmowie dostępu operacyjnego do baz USA podkreśla głębszą sprzeczność w obecnej postawie strategicznej Europy. Madryt określił to posunięcie jako próbę uniknięcia dodatkowej eskalacji i zachowania swojej zagranicznej wiarygodności na Bliskim Wschodzie. Jednak decyzja ta ujawniła również bardziej rozległy wzorzec: Europa uporczywie waha się przed wzięciem odpowiedzialności za kształtowanie środowiska bezpieczeństwa, w którym działa.

Na całym kontynencie przywódcy polityczni często powołują się na cel „strategicznej autonomii”. W praktyce jednak autonomia to coś więcej niż dystansowanie się od amerykańskich inicjatyw. Wymaga ona zarówno środków, jak i woli politycznej do niezależnego kierowania wynikami.

W tym kryzysie Europa nie zrobiła ani jednego, ani drugiego. Nie odegrała decydującej roli w akcji militarnej, ani nie zaoferowała wiarygodnej alternatywy, która powstrzymałaby irańską eskalację przed pogorszeniem sytuacji. Pokazuje to znany schemat w europejskiej polityce zagranicznej: ostrożność w krytycznych fazach, a następnie interakcja dyplomatyczna po tym, jak inni zmienili strategiczny krajobraz.

Zabójstwo Chameneiego zwiększa niestabilność i tak już niestabilnej sytuacji. Przez ponad cztery dekady Republika Islamska koncentrowała się na Najwyższym Przywódcy, ostatecznym arbitrze wśród politycznych i instytucjonalnych frakcji reżimu. Jego usunięcie rodzi pilne pytania o sukcesję, władzę dowodzenia i wewnętrzną równowagę sił, zwłaszcza w Gwardii Rewolucyjnej.

Jednocześnie wczesne sygnały sugerują, że Iran raczej nie wycofa się po cichu. Zamiast sygnalizować kapitulację, reżim wydaje się być gotowy do eskalacji, jeśli zajdzie taka potrzeba, nawet kosztem doprowadzenia do niestabilności w szerszym regionie.

Dla Europy ten moment nie powinien być interpretowany wyłącznie jako konflikt regionalny, ale jako szerszy strategiczny punkt zwrotny. Osłabienie lub fragmentacja irańskiego przywództwa nieuchronnie przekształci rynki energetyczne, zakłóci morskie szlaki handlowe i zwiększy niestabilność w regionie – wszystkie wydarzenia, które bezpośrednio wpływają na europejskie interesy gospodarcze i bezpieczeństwa.

Jest zatem mało prawdopodobne, by konsekwencje konfliktu ograniczyły się do Bliskiego Wschodu. Europa może doświadczyć skutków ubocznych w wielu formach: ponownej presji migracyjnej, niestabilności dostaw energii, zawirowań finansowych, a nawet bezpośrednich zagrożeń dla bezpieczeństwa, takich jak aktywność rakietowa na terytoriach śródziemnomorskich, takich jak Cypr. Jednak obecne podejście Europy sprawia, że w dużej mierze reaguje ona na wydarzenia, a nie wpływa na ich trajektorię.

W szerszym ujęciu, kryzys ujawnił pojawiające się rozbieżności w ramach zachodniego sojuszu dotyczące tego, w jaki sposób należy sprawować władzę w coraz bardziej niestabilnym systemie międzynarodowym. W Waszyngtonie – zwłaszcza w ramach polityki zagranicznej skoncentrowanej na odstraszaniu i interesie narodowym – wydaje się, że istnieje większa gotowość do użycia ograniczonej siły militarnej w celu zmiany realiów strategicznych, gdy jest to konieczne.

Izrael, działający w warunkach poważnych ograniczeń bezpieczeństwa, kierował się podobną logiką. Z kolei rządy europejskie nadal priorytetowo traktują legitymację proceduralną: przestrzeganie norm międzynarodowych, mediację dyplomatyczną i systemy rządzenia. Tendencja ta była widoczna nie tylko w obecnej konfrontacji z Iranem, ale także we wcześniejszych sporach geopolitycznych – od Wenezueli po „afery” grenlandzkie – w których europejscy aktorzy kładli nacisk na dialog i zasady, a nie na wywieranie nacisku.

Żadne z tych podejść nie jest z natury błędne. Jednak stopniowa zmiana w kierunku wielobiegunowego porządku międzynarodowego (lub nieładu) – takiego, w którym rewizjonistyczne mocarstwa coraz częściej kwestionują istniejące zasady – rodzi trudne pytanie. Czy inicjatywy dyplomatyczne Europy są wspierane przez jej własną zdolność do kształtowania wydarzeń, czy też ostatecznie polegają one na Stanach Zjednoczonych w celu nałożenia kosztów, których sama dyplomacja nie jest w stanie zapewnić?

Jeśli to drugie jest prawdą, to europejskie apele o negocjacje mogą brzmieć mniej jak świadome przywództwo, a bardziej jak celowo zarządzana forma zależności.

Podstawowe zasady Europy nie są błędne. Uniemożliwienie Iranowi zdobycia broni nuklearnej jest nadal uzasadnionym celem. Należy powstrzymać eskalację, chronić ludność cywilną i ostatecznie dążyć do politycznego porozumienia.

Kryzysy wymagają jednak czegoś więcej niż tylko deklaracji zasad; pociągają za sobą strategiczną spójność. Dyplomacja bez wiarygodnego odstraszania zachęca do zachowań oportunistycznych, podczas gdy odstraszanie bez interakcji dyplomatycznych grozi niekontrolowaną eskalacją. Wyzwaniem dla Europy jest zatem zintegrowanie obu wymiarów – nie tylko retorycznie, ale i w praktyce.

Ostatnie wydarzenia już zmieniły strategiczny krajobraz. Uderzenia wojskowe zmieniły równowagę sił, a możliwa próżnia przywódcza w Teheranie wprowadza dalszą niepewność. W międzyczasie, podziały w NATO ożywiły zadawane od dawna pytania o gotowość Europy do przyjęcia odpowiedzialności za twarde bezpieczeństwo.

Debata ta wykracza poza odmowę Hiszpanii zezwolenia na operacje w amerykańskich bazach. Dotyczy ona również porządku regionalnego, który może wyłonić się w przypadku osłabienia wpływów Iranu. W takim scenariuszu Bliski Wschód może w coraz większym stopniu koncentrować się na rywalizacji między dwoma asertywnymi podmiotami – Izraelem i Turcją – których rywalizacja jest już widoczna w Syrii i we wschodniej części Morza Śródziemnego.

W tym kontekście Unia Europejska stoi przed fundamentalnym wyborem. Pozostać głównie dyplomatycznym obserwatorem, zachęcając do negocjacji z boku, lub rozpocząć budowanie strategicznych zdolności niezbędnych do wywarcia wpływu na porozumienie, które rzekomo wspiera.

W dzisiejszym środowisku geopolitycznym apele o dialog będą miały znaczenie tylko wtedy, gdy będą poparte zdolnością do kształtowania wydarzeń, a nie tylko reagowania na nie.

Pytanie, przed którym stoi dziś Europa, nie brzmi już zatem, czy dyplomacja ma znaczenie. Chodzi o to, ile strategicznych wstrząsów będzie potrzebnych, zanim europejscy przywódcy uznają, że sama dyplomacja już nie wystarcza.