Co Jack Lynch rozumiał w kwestii Europy

Partia Fianna Fáil upamiętnia Seána Lemassa i Jacka Lyncha jako twórców dwóch przełomowych zmian we współczesnej Irlandii. Lemass – przynajmniej w powszechnym postrzeganiu przez Fianna Fáil – symbolizuje otwarcie gospodarcze, natomiast Lynch – przystąpienie do Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej. Ta interpretacja nie jest błędna, ale pod wieloma istotnymi względami jest niekompletna. Lemass rzeczywiście opowiadał się za otwarciem gospodarki, ale traktował je jako środek wzmacniania potencjału narodowego. Lynch twierdził, że współpraca europejska może służyć interesom Irlandii, ale jednocześnie nalegał, by integracja zachowała demokratyczną legitymację. Współczesna Fianna Fáil chętniej celebruje pierwszą część tego dziedzictwa niż drugą.

Znana historia Lemassa i T. K. Whitakera wymaga pewnego doprecyzowania. Książka Whitakera *Rozwój gospodarczy* stała się podstawą rządowego *Pierwszego programu ekspansji gospodarczej*, opublikowanego w 1958 roku. W tym czasie Lemass pełnił funkcję wicepremiera (Tánaiste) oraz ministra przemysłu i handlu; premierem (Taoiseach) został dopiero w czerwcu 1959 roku. Zdecydowanie popierał tę zmianę i forsował ją w rządzie, jednak program ten nie był wyłącznie jego dziełem. Co ważniejsze, modernizacji gospodarczej nie należy mylić z późniejszą liberalizacją społeczną w Irlandii. Polityka ta była praktyczną odpowiedzią na słaby wzrost gospodarczy, bezrobocie i emigrację.

Droga Irlandii do EWG miała podobnie praktyczny charakter. Państwo złożyło wniosek w 1961 roku za rządów Lemassa, a następnie ponownie w 1967 roku za rządów Lyncha. Procedury związane z tymi wnioskami toczyły się równolegle z wnioskiem Wielkiej Brytanii, ponieważ gospodarka irlandzka pozostawała w dużym stopniu uzależniona od rynku brytyjskiego. Charles de Gaulle zablokował przystąpienie Wielkiej Brytanii w 1963 i 1967 roku, uniemożliwiając tym samym postępy w powiązanych wnioskach Irlandii. Po rezygnacji de Gaulle’a wznowiono negocjacje. Lynch wraz z ministrem spraw zagranicznych Patrickiem Hillery’m podpisali traktat o przystąpieniu².

Decyzja o charakterze konstytucyjnym należała zatem do narodu irlandzkiego. W referendum z 10 maja 1972 r. 1 041 890 osób opowiedziało się za przystąpieniem, a 211 891 przeciwko, co dało 83,1% głosów „za”. Członkostwo rozpoczęło się 1 stycznia 1973 r. Oficjalny wynik i brzmienie konstytucji wskazują na wyraźną zgodę społeczną na określoną zmianę. Skala tego mandatu ma znaczenie, ponieważ przystąpienie do Wspólnoty opierało się na wykonywaniu irlandzkiej suwerenności.

Lynch zdawał sobie jednak sprawę, że początkowa zgoda nie może rozstrzygnąć wszystkich późniejszych kwestii. Podczas szczytu w Paryżu w dniach 19–21 października 1972 r. europejscy przywódcy omawiali kwestie unii gospodarczej i walutowej, polityki regionalnej, handlu oraz rozwoju instytucjonalnego Wspólnoty. Lynch popierał te ambicje, ale poruszył kwestię, którą nazwał [„demokratycznym wymiarem Wspólnot”]. Ostrzegł przed „monolityczną strukturą coraz bardziej oderwaną” od demokratycznej kontroli znanej w dziewięciu uczestniczących krajach.

Traktowanie Lyncha jako współczesnego eurosceptyka byłoby anachronizmem. Jego ostrzeżenie pochodziło od zwolennika członkostwa, zwracającego się do przywódców rozszerzającej się Wspólnoty. Właśnie w tym tkwi jego siła. Nie traktował on demokratycznej odpowiedzialności jako argumentu przeciwko współpracy. Traktował ją jako warunek trwałej współpracy. Instytucje dysponujące większymi uprawnieniami musiałyby również pozostać zrozumiałe, odpowiedzialne i wystarczająco bliskie obywatelom, aby zdobyć ich lojalność.

Jego polityka gospodarcza opierała się na tej samej logice. W grudniu 1978 roku Lynch wezwał Dáil do poparcia udziału Irlandii w Europejskim Systemie Walutowym, a nie w późniejszym projekcie Europejskiej Unii Walutowej. Wstrząsy cen ropy, niestabilność walutowa, recesja i inflacja przekonały go, że Irlandia będzie bezpieczniejsza w ramach nowego porozumienia. Zadał pytanie, czy państwo rzeczywiście byłoby w lepszej sytuacji poza systemem, który jego europejscy partnerzy budowali z „tak wielkim namysłem i tak wielkim wysiłkiem”. Był to argument za współpracą opartą na interesie narodowym, a nie na oddaniu sprawie integracji jako celowi samemu w sobie.

Ta kombinacja niegdyś doskonale wpisuje się w tradycję polityczną partii Fianna Fáil. Partia ta łączyła republikański nacjonalizm i rozwój gospodarczy z wizją społeczną ukształtowaną przez dwudziestowieczną katolicką Irlandię. Zawsze była to raczej szeroka koalicja wyborcza niż szkoła czystej doktryny, a jej przywódcy często dostosowywali politykę do okoliczności. Mimo to jej główna obietnica była jasna: samorządność narodowa miała służyć poprawie materialnej sytuacji narodu irlandzkiego.

Od tamtej pory partia uległa ewolucji. Pod przewodnictwem Micheála Martina jej kierownictwo przyjęło bardziej liberalne społecznie i wyraźnie integracyjne stanowisko. Zmiana stanowiska w sprawie aborcji ilustruje zarówno ten kierunek zmian, jak i jego ograniczenia. Martin poparł uchylenie Ósmej Poprawki w 2018 roku, podczas gdy Fianna Fáil zezwoliła swoim parlamentarzystom na głosowanie zgodnie z sumieniem, w wyniku czego w partii pozostali członkowie reprezentujący obie strony. Nie jest zatem prawdą, że każdy członek porzucił jednolite stanowisko partii. Prawdziwe jest natomiast stwierdzenie, że lider partii wykroczył poza sprawę od dawna kojarzoną z społecznym dziedzictwem Fianna Fáil.

Często cytowane oświadczenie Martina z 2017 roku na temat suwerenności również wymaga rozpatrywania w szerszym kontekście. W odpowiedzi na brexit skrytykował on wąską, XIX-wieczną koncepcję władzy państwowej i stwierdził, że partia Fianna Fáil „nie chce mieć nic wspólnego z zacofaną ideą suwerenności”. Nie wyrzekał się on irlandzkiej suwerenności w każdym znaczeniu tego słowa; argumentował raczej, że współpraca oparta na zasadach może ją chronić. Obecne oficjalne stanowisko partii Fianna Fáil wyraźnie potwierdza ten argument, opisując członkostwo w UE jako środek służący wzmocnieniu irlandzkiej suwerenności.

To poważna sprawa, zwłaszcza dla małego państwa. Członkostwo zapewniło Irlandii dostęp do jednolitego rynku i zwiększyło jej wpływ dyplomatyczny. Słabość ujawnia się wtedy, gdy „Europa” staje się odpowiedzią, a nie punktem wyjścia do dyskusji. Współpraca nie zwalnia z obowiązku określenia interesu narodowego, wyjaśnienia kompromisów, obrony granic ani przyjęcia odpowiedzialności w przypadku niepowodzenia wspólnej polityki.

Fakty instytucjonalne sprawiają, że odpowiedzialność ta jest nieunikniona. W ramach zwykłej procedury ustawodawczej Komisja Europejska przedstawia wnioski legislacyjne, natomiast bezpośrednio wybierany Parlament Europejski i Rada Unii Europejskiej wspólnie uchwalają akty prawne. W skład tej Rady wchodzą irlandzcy ministrowie. Sam Oireachtas twierdzi, że odpowiada za analizę wniosków UE oraz pociąganie ministrów do odpowiedzialności za decyzje Rady. Rząd irlandzki nie może uczestniczyć w podejmowaniu decyzji w Brukseli, a następnie przedstawiać ich wynik w kraju jako nakaz z zewnątrz.

Właśnie w tym kontekście ostrzeżenie Lyncha nie traci na znaczeniu. Demokratyczny dystans nie jest tworzony wyłącznie przez Komisję. Powstaje on również wtedy, gdy ministrowie krajowi prowadzą negocjacje bez stałego wyjaśniania ich społeczeństwu, gdy kontrola parlamentarna następuje zbyt późno oraz gdy partie rządzące wykorzystują porozumienia europejskie do zamazania krajowych decyzji. Z drugiej strony krytyka „Brukseli” jest bezpodstawna, gdy pomija się głosowania w Radzie i proces wdrażania na szczeblu krajowym, poprzez które państwa członkowskie sprawują władzę.

Obecna prezydencja Irlandii w Radzie, trwająca od 1 lipca do 31 grudnia 2026 r., stanowi praktyczny sprawdzian. Pełnienie tej funkcji wymaga od irlandzkich ministrów i urzędników przewodniczenia większości posiedzeń Rady i organów przygotowawczych, promowania projektów legislacyjnych oraz budowania porozumienia między 27 rządami. Partia Fianna Fáil może uhonorować Lyncha, wyjaśniając, które cele służą Irlandii, w jakich przypadkach kompromis jest uzasadniony, w jaki sposób stosowana jest zasada pomocniczości oraz kto ponosi polityczną odpowiedzialność za wynik.

Konserwatywny punkt widzenia nie polega ani na wycofaniu się, ani na automatycznym sprzeciwie. Państwa europejskie często potrzebują wspólnych działań w zakresie handlu, bezpieczeństwa, energii i problemów transgranicznych. Jednak uprawnienia na szczeblu europejskim powinny być wykorzystywane tylko wtedy, gdy wymaga tego skala problemu, a decyzje powinny podlegać kontroli parlamentarnej i korekcie wyborczej. Odpowiedzialność krajowa nie jest kłopotliwym reliktem minionej epoki. Jest to mechanizm, dzięki któremu współpraca międzynarodowa cieszy się poparciem społecznym.

Partia Fianna Fáil ma prawo czcić Lemassa i Lyncha. Nie ma jednak prawa sprowadzać ich do roli symboli modernizacji przebiegającej bez żadnych tarć. Działalność Lyncha stawia przed partią trudniejsze wyzwanie: wyjaśnienie, czemu służy integracja, kto o tym decyduje, jakie obowiązują ograniczenia oraz w jaki sposób irlandzcy wyborcy mogą pociągać swój rząd do odpowiedzialności. Partia, która unika tych pytań, nie chroni jego europejskiej spuścizny. Wykorzystuje tę spuściznę jedynie jako ozdobę.