Technologiczny upadek Europy stanowi problem w zakresie bezpieczeństwa

„Internet rzeczy” stał się zagrożeniem dla bezpieczeństwa Europy. Być może teraz, po zniszczeniu mrożonek o wartości setek milionów euro, ostrzeżenia dotyczące nadmiernego polegania na technologii zostaną wreszcie uwzględnione?

Szeroko zakrojone akty sabotażu wobec zamrażarek w całej Unii Europejskiej wzbudziły w ostatnich tygodniach duże zainteresowanie mediów, a pierwszy ukierunkowany atak miał miejsce we Francji 12 października. 2 listopada fala podobnych manipulacji dotknęła zamrażarki w wielu różnych krajach. Temperatury, które powinny wynosić znacznie poniżej zera, zostały podwyższone do 50 stopni lub więcej. Koszt milionów ton zmarnowanej żywności ustępuje miejsca obawie, która szybko rozprzestrzeniła się w całej Europie – na ile nasz współczesny styl życia jest podatny na ataki hakerów?

W rzeczywistości nie była to bowiem seria włamań do sklepów spożywczych i supermarketów, lecz skoordynowany atak cyfrowy, który wykorzystał łączność internetową zamrażarek. Nie chodziło tu również o typowe włamanie hakerskie, a jedynie o ekran logowania na stronie internetowej do zarządzania systemem, na którym – jak można przypuszczać – użyto danych uwierzytelniających, które łatwo było odgadnąć. W rezultacie sprawcy uzyskali zdalny dostęp do systemu chłodzenia setek zamrażarek. Sprawcy przedstawili się jako grupa określana jako prorosyjska, dlatego incydent ten uznano za akt wojny hybrydowej mający na celu podważenie zaufania społecznego i szerzenie niepokoju w Europie Zachodniej.

To właśnie domniemane powiązania z Rosją sprawiły, że incydent ten zyskał rozgłos i stał się pretekstem dla rządów oraz agencji wywiadowczych do głębokiego zaangażowania się w tę sprawę. Jednak sam incydent jest niezwykle interesujący niezależnie od tego, kto go popełnił i w jakim celu, ponieważ ujawnił on kluczową lukę w nowoczesnym, a być może w szczególności zachodnim, stylu życia. Dlaczego zamrażarka musi być podłączona do Internetu?

Dążenie do cyfryzacji posunęło się za daleko

Prawdopodobnie od dziesięcioleci rządy i organizacje w Europie wspierają cyfryzację, a niezliczone projekty poświęcono podnoszeniu kompetencji cyfrowych społeczeństwa oraz rozbudowie infrastruktury cyfrowej. Rozwiązania analogowe uznano za przestarzałe, pokrętła i przyciski zastąpiono ekranami dotykowymi, a nawet coś tak banalnego jak zamek w drzwiach przekształcono w oprogramowanie. Przez pewien czas był to praktyczny kierunek rozwoju, niosący ze sobą wyraźne korzyści ekonomiczne, techniczne, a nawet społeczne.

Jednak w pewnym momencie ten komputerowy szał prawdopodobnie stracił swój urok. Obecnie w niektórych krajach, w których zjawisko to zaszło szczególnie daleko, takich jak Szwecja, toczy się debata na temat wad zastąpienia w szkołach długopisów, papieru i książek tabletami. Podczas pandemii cały świat doświadczył niedogodności związanych z zastąpieniem rzeczywistych spotkań, a nawet lekcji szkolnych, wideokonferencjami na platformie Zoom. Wystarczy powiedzieć, że istnieją uzasadnione powody, by ograniczyć ten trend, ponieważ zarówno sektor publiczny, jak i prywatny zdają sobie sprawę, że izolacja od rówieśników i ciągłe wpatrywanie się w ekran to fatalny pomysł z punktu widzenia psychiki człowieka i długoterminowej produktywności (wystarczy spojrzeć na globalny spadek wyników w badaniach PISA).

Problem ten jest ściśle powiązany ze zjawiskiem nadmiernej ekspozycji dzieci na Internet, spowodowanym powszechnym upowszechnieniem smartfonów we współczesnym społeczeństwie. Po prostu nigdy nie pojawił się żaden poważny sprzeciw wobec tego rosnącego uzależnienia od łączności i ekranów, a ruchy, które istniały w pierwszej dekadzie XXI wieku, były wyśmiewane jako reakcyjne i antytechnologiczne. Zamiast tego łączność i dostępność były bezkrytycznie wychwalane jako uniwersalne zalety innowacji – dotyczy to zarówno sprzętu, jak i oprogramowania. Tak zwany „Internet rzeczy”, w którym prozaiczne urządzenia codziennego użytku nieustannie komunikują się z jakimś serwerem, wymieniając dane użytkowników w celu uzyskania poprawek i aktualizacji.

Prawdopodobnie wiele osób uśmiechało się pod nosem na myśl o lodówce podłączonej do Internetu, niezależnie od tego, ile lat temu pojawiły się pierwsze tego typu produkty. Teraz wiemy, jak naprawdę absurdalny był to pomysł. Wystarczyło tylko pogorszenie stosunków między Europą a innymi częściami świata, gdzie działają pozbawieni skrupułów, znający się na technologii gracze, gotowi wykorzystać te luki w zabezpieczeniach, aby narazić na szwank bezpieczeństwo milionów ludzi i tysięcy przedsiębiorstw.

Wielki atak na europejskie zamrażarki w 2026 roku był piekłem, które współczesny świat sam sobie stworzył. Jest to typowy przykład tego, co się dzieje, gdy odrzuca się ostrożny konserwatyzm na rzecz nieustępliwego i naiwnego optymizmu technologicznego. Najwyraźniej filozofia bezpieczeństwa leżąca u podstaw wielu z tych nadmiernie połączonych systemów, które obecnie funkcjonują w środowiskach domowych, komercyjnych i przemysłowych, nie uwzględniała również szkód, jakie mogą wyrządzić złoczyńcy zdeterminowani, by złamać zabezpieczenia ekranu logowania. Niektórzy sceptycy ostrzegali przed niebezpieczeństwami związanymi z opartym na oprogramowaniu sterowaniem pojazdami już kilka lat temu, kiedy takie systemy dopiero wchodziły na rynek. Dzisiaj obawy dotyczące włamania do pojazdów przez organizacje przestępcze, terrorystów lub wrogie państwa powinny znaleźć się na pierwszym planie w przemyśle motoryzacyjnym.

Czas spojrzeć w lusterko wsteczne

Propozycja czegoś takiego jak „odcyfryzacja” wydaje się w dzisiejszym świecie niemożliwa. Można jednak argumentować, że jest to konieczne, aby chronić nie tylko zwykłych ludzi i przedsiębiorstwa, ale nawet rządy przed zbliżającymi się zagrożeniami ze strony oprogramowania szpiegującego, wirusów i innych złośliwych programów.

Argumentem przeciwko takiemu twierdzeniu byłoby to, że społeczeństwo po prostu musi być lepiej przygotowane na zdarzenia takie jak atak na europejskie zamrażarki. Takie przynajmniej były oficjalne zalecenia rządów skierowane do społeczeństwa. Niektórzy eksperci zajmujący się światem cyfrowym szybko wskazali przestarzałe wersje oprogramowania jako prawdziwy problem, jakby chcieli w ten sposób zatuszować fakt, że podłączenie zamrażarek do Internetu było od początku niepotrzebnym i nieprzemyślanym rozwiązaniem.

Argumenty przemawiające za zwiększeniem świadomości i kompetencji cyfrowych tracą na sile, gdy weźmie się pod uwagę logistykę powstawania zagrożeń cybernetycznych. Nowe metody łamania zabezpieczeń pojawiają się szybciej niż wprowadzane są odpowiednie poprawki, zwłaszcza w kontekście cywilnym, gdzie zazwyczaj nie ma potrzeby stosowania zaawansowanych zabezpieczeń. Tak jak w przypadku handlu detalicznego artykułami spożywczymi i kawiarni, co ilustruje najnowszy przykład. Dlaczego miałoby się oczekiwać od właściciela sklepu, że będzie aktualizował oprogramowanie swojej zamrażarki? Albo że będzie musiał identyfikować luki w konkretnym systemie zamrażarek, które zakupił dla swojej firmy?

Liczba wysoko wykwalifikowanych ekspertów IT w populacji danego kraju zawsze będzie znacznie niższa niż liczba osób, które obecnie są uzależnione od nieustannego dostępu do sieci zarówno w życiu zawodowym, jak i prywatnym. Po prostu zbyt wiele wymaga się od obywateli, by zachowywali czujność wobec nieoczekiwanych ataków hakerów i dbali o nienaganne bezpieczeństwo informatyczne, tak aby nie paść ofiarą najnowszych hipotetycznych zagrożeń.

Rządy i eksperci powinni zalecać społeczeństwu, by nie polegało na urządzeniach – czy to dużych, czy małych, zamkach w drzwiach czy pojazdach – podłączonych do Internetu, chyba że doskonale wiedzą, co robią i czego się od nich oczekuje. Nie powinni pouczać społeczeństwa, by samo się kształciło, skoro poziom wiedzy niezbędny do przeciwdziałania atakowi profesjonalnego hakera jest niemal nieosiągalny dla 99 procent ludności.

Nie proponuję całkowitej de-cyfryzacji społeczeństwa. Chodzi mi jednak o posiadanie planów awaryjnych, zwłaszcza w przypadku kluczowych usług, takich jak opieka zdrowotna, służby ratownicze i handel. Rządy powinny doradzać obywatelom, by zachowali czujność wobec postępującej cyfryzacji, której konsekwencji nie są w stanie w pełni zrozumieć. Być może gdy w kulturze zakorzeni się już zdrowy stosunek do łączności, uda nam się uniknąć konieczności wprowadzania przepisów zakazujących sprzedaży produktów z nieuzasadnionym dostępem do Internetu.