Prawo do pozostania w Unii Europejskiej: nowa strategia przeciwdziałania wyludnieniu wśród młodzieży

Możliwość budowania przyszłości przez młodych ludzi bez konieczności opuszczania ojczyzny ma stać się nowym celem polityki europejskiej. Jest to zasada leżąca u podstaw tzw. „prawa do pozostania” – strategii, którą Komisja Europejska zamierza przedstawić do końca 2026 r. lub najpóźniej na początku 2027 r. Inicjatywa ta ma na celu zapewnienie rzeczywistego wyboru między pozostaniem a wyjazdem, przełamując te uwarunkowania gospodarcze i terytorialne, które sprawiają, że mobilność staje się koniecznością, a nie opcją. Raffaele Fitto, wiceprzewodniczący Komisji Europejskiej odpowiedzialny za spójność i reformy, nakreślił niektóre elementy tej inicjatywy latem tego roku, a konkretnie 24 sierpnia podczas spotkania w Rimini oraz 27 sierpnia w Pizzo, w Kalabrii, w ramach trzeciej edycji Letniej Szkoły stowarzyszenia L’orodicalabria. W obu przypadkach wyraźnie dało się odczuć chęć stworzenia kompleksowej strategii, która pozwoliłaby na koordynację różnych polityk europejskich.

KWESTIA DEMOGRAFICZNA I WYLUDNIENIE TERYTORIALNE

Punktem wyjścia dla tej propozycji jest europejski kryzys demograficzny, który Fitto uważa za zjawisko strukturalne, którym muszą zająć się instytucje. Wyludnienie dotyka przede wszystkim obszary śródlądowe, wiejskie i górskie oraz małe wyspy, podczas gdy ludność, usługi i działalność gospodarcza mają tendencję do stopniowej koncentracji w dużych ośrodkach miejskich. Ta polaryzacja terytorialna ma konsekwencje wykraczające poza kwestie demograficzne. Spadek liczby mieszkańców może osłabić tkankę gospodarczą i społeczną społeczności, ograniczyć dostępność usług oraz zagrozić zdolności niektórych regionów do pełnego uczestnictwa w dynamice jednolitego rynku. Według Fitto istnieje ryzyko, że dziesiątki milionów obywateli europejskich mieszkających na obszarach śródlądowych pozostaną w wyniku tego procesu na marginesie.

PRAWO DO POZOSTANIA JAKO WYBÓR, A NIE OGRANICZENIE

W tym kontekście „prawo do pozostania” nie jest postrzegane jako zachęta do ograniczania mobilności. Mobilność wewnątrzunijna stanowi bowiem nieodłączny element projektu europejskiego. Celem jest raczej stworzenie warunków, w których decyzja o wyjeździe będzie rzeczywiście dobrowolna i niebędąca wynikiem braku alternatyw. Strategia powinna zatem przede wszystkim wspierać młodsze pokolenia, oferując możliwości zawodowe, usługi i korzystne warunki zarówno tym, którzy pragną pozostać w swoim rodzinnym mieście, jak i tym, którzy zamierzają powrócić po okresie spędzonym gdzie indziej. Główną zasadą jest zatem swoboda wyboru: pozostanie nie powinno stać się obowiązkiem, tak samo jak wyjazd nie powinien być nieuniknioną konsekwencją braku perspektyw.

ZINTEGROWANE PODEJŚCIE DO POLITYKI TERYTORIALNEJ

Zgodnie z podejściem przewidywanym przez Fitto złożoność tego zjawiska sprawia, że jakakolwiek pojedyncza interwencja jest niewystarczająca. Przyszła strategia musi łączyć różne narzędzia i polityki, dostosowując je do specyficznych cech każdego regionu. Polityka spójności musi zatem współdziałać z takimi sektorami, jak rolnictwo, turystyka, transport, rybołówstwo oraz gospodarka morska. Integracja tych wymiarów powinna umożliwić jednoczesne zajęcie się różnymi przyczynami wyludnienia oraz wzmocnienie atrakcyjności gospodarczej i społecznej obszarów najbardziej narażonych. Celem nie jest jedynie zatrzymanie obecnej ludności, ale stworzenie warunków rozwoju, które zapewnią przyszłym pokoleniom konkretne perspektywy.

POWIĄZANIA Z JEDNOLITYM RYNKIEM I SPÓJNOŚCIĄ

Wniosek wpisuje się również w debatę na temat wzmocnienia europejskiego rynku wewnętrznego. Fitto wyraźnie powiązał prawo do pozostania z koniecznością pełnego włączenia obszarów wewnętrznych w funkcjonowanie jednolitego rynku. Tworzenie synergii między terytoriami a politykami uznaje się za niezbędne, aby zapobiec sytuacji, w której koncentracja działalności gospodarczej w dużych miastach prowadzi do rosnącego wykluczenia społeczności peryferyjnych. Strategia ta jest również powiązana ze sprawozdaniem na temat przyszłości jednolitego rynku przygotowanym przez byłego premiera Włoch Enrico Lettę. Według Fitto dokument ten stanowi obecnie integralną część wytycznych Komisji Europejskiej i stał się priorytetem politycznym dla Komisji pod przewodnictwem Ursuli von der Leyen. Przewodnicząca powierzyła również Fitto zadanie opracowania ostatecznej wersji strategii dotyczącej „prawa do pobytu”.

OD KRYZYSU DEMOGRAFICZNEGO DO POLITYKI EUROPEJSKIEJ

„Prawo do pozostania” jawi się zatem jako projekt, który ma swój początek w kwestii demograficznej, a następnie nabiera szerszego wymiaru polityki terytorialnej. Przeciwdziałanie wyludnieniu oznacza zajęcie się kwestiami możliwości ekonomicznych, usług, mobilności oraz perspektyw oferowanych młodszym pokoleniom. Wyzwaniem wskazanym przez Komisję jest stworzenie warunków, dzięki którym terytoria ponownie staną się miejscami, w których można mieszkać, pracować i planować przyszłość. Z tej perspektywy prawo do pozostania nie jest jedynie polityką przeciwdziałającą emigracji młodzieży, ale próbą zmniejszenia nierówności terytorialnych i wspierania bardziej inkluzywnego rozwoju Europy. Strategia, której przyjęcia oczekuje się między końcem 2026 r. a początkiem 2027 r., będzie zatem miała za zadanie przełożyć tę zasadę na konkretne narzędzia, koordynując różne polityki i dostosowując je do specyfiki lokalnych społeczności.