Duńska tradycja wolności

W diatrybie przeciwko Duńczykom z 1694 r., angielski Whig Thomas Molesworth, który przez krótki czas pełnił funkcję brytyjskiego ambasadora w Danii, chwalił jednak swoich byłych gospodarzy pod jednym względem: ich prawo było sprawiedliwe, zwięzłe i jasne. Rzeczywiście, jednym z czynników stojących za sukcesem krajów nordyckich jest silna tradycja prawna. W Danii została ona wyartykułowana już w 1241 r., kiedy to król Waldemar II (przedstawiony powyżej) ogłosił Prawo Jutlandii, którego preambuła zaczyna się: „Z prawem ziemia będzie budowana”. Zgodnie z preambułą, król nadaje prawo, ale tylko wtedy, gdy ziemia je zaakceptuje; prawo musi opierać się na zwyczajach; a król nie może go zmienić bez zgody ludu. Zasady te, które można prześledzić wstecz do samorządności plemion germańskich, zostały potwierdzone w pierwszym królewskim statucie nordyckim, wydanym w 1282 r. (67 lat po angielskiej Magna Carta). Nawet w czasach absolutyzmu w Danii, w latach 1660-1848, oczekiwano, że król będzie stał ponad partykularnymi interesami, słuchał swoich poddanych i rozwiązywał ich konflikty jako sędzia, a nie jako generał: miała to być „monarchia kierująca się opinią”.

Zagubiony na zewnątrz, odzyskany wewnątrz

Duńska tradycja prawna nieco powstrzymywała królów, nawet jeśli państwo długo angażowało się zarówno w daremne przygody militarne, jak i przynoszący skutki odwrotne do zamierzonych merkantylizm. Pod koniec XVIII wieku władzę zdobyli ostrożni reformatorzy. Byli oni pod wpływem Adama Smitha, którego Bogactwo narodów ukazało się w języku duńskim już w latach 1779-1780. Monopolistyczny handel z Islandią i północną Norwegią został zniesiony w 1787 roku, a pańszczyzna w 1788 roku. Dzięki szeroko zakrojonym reformom rolnym większość duńskich rolników stała się posiadaczami ziemskimi. Paradoksalnie, tym, co prawdopodobnie najbardziej przyczyniło się do transformacji Danii w dzisiejsze wolne i spójne społeczeństwo, była utrata Norwegii w 1814 roku i Szlezwiku w 1864 roku. Duńczycy porzucili marzenia o militarnych podbojach, kierując się radą poety Hansa Petera Holsta: „To, co utracone na zewnątrz, należy odzyskać wewnątrz”. Rolnictwo i przemysł kwitły. Niezależni rolnicy uprawiali swoją ziemię i swobodnie współpracowali w kolektywach rolniczych. Dania była jednym z niewielu krajów europejskich pod koniec XIX wieku, które utrzymały wolny handel.

Grundtvig: Wolność i suwerenność narodowa

Najbardziej wymownym przedstawicielem duńskiej odnowy narodowej w XIX wieku był poeta Nikolai F. S. Grundtvig. Zainspirowany tym, co postrzegał jako heroiczną nordycką przeszłość i współczesną angielską praktyką polityczną, był zdeklarowanym zwolennikiem własności prywatnej, wolnego handlu i suwerenności narodowej. Jako delegat do duńskiego Zgromadzenia Konstytucyjnego w latach 1848-1849 argumentował, że Duńczycy powinni powrócić do swojej starożytnej tradycji prawnej, wyrażonej w preambule do Prawa Jutlandii, zamiast importować idee francuskich rewolucjonistów. Monarchia kierująca się opiniami powinna zostać zastąpiona demokracją kierującą się opiniami, która wymagała wolności wypowiedzi, wolności zarówno dla Lokiego, jak i dla Thora. (Choć Grundtvig był nacjonalistą, odrzucał wszelkie próby podporządkowania sobie innych przez jeden naród. Dlatego też uważał, że Duńczycy, w swoich sporach z Niemcami o Szlezwik, powinni domagać się tylko tej jego części, która chciała stać się częścią Danii. Chociaż Grundtvig był jednym z niewielu Duńczyków w tamtym czasie, którzy utrzymywali ten pogląd, został on poddany pod głosowanie w plebiscycie w 1920 roku, po którym Szlezwik został podzielony między Danię i Niemcy zgodnie z życzeniem ludności.

Dania i Estonia: Rozświetlający kontrast

Danię można porównać do Estonii. Podczas gdy ich rozmiary (Dania: 43 000 km2; Estonia: 45 000 km2), naturalne wyposażenie (płaskie tereny nadające się zarówno do produkcji zbóż, jak i hodowli zwierząt) oraz klimat są podobne, sześć milionów Duńczyków jest znacznie bardziej zamożnych niż 1,3 miliona Estończyków. Powodem nie jest to, że Estończycy są gorsi. Chodzi o to, że przez większość swojej historii byli uciskani przez obcokrajowców, takich jak niemiecki zakon krzyżacki i rosyjski car. Dopiero w 1918 roku mogli utworzyć niepodległe państwo. Kontrast między tymi dwoma krajami ilustruje znaczenie zarówno suwerenności narodowej, jak i tradycji wolności prawnej, którą Duńczycy cieszą się od dawna i którą Estończycy zaczynają się cieszyć.