Odbudowa europejskiej obronności: od wielkich obietnic do RZECZYWISTYCH zdolności

Europa znalazła środki finansowe i wykazała wolę ponownego uzbrojenia się. Nadal brakuje jej jednak potencjału przemysłowego, tempa działań oraz wspólnych zasad, które pozwoliłyby przekształcić te środki w rzeczywisty potencjał bojowy. Takie było przesłanie panelu dyskusyjnego pt. „Dostosowanie potencjału wojskowego Europy do nowych zagrożeń”, który odbył się 24 października podczas konferencji ECR w Wilnie.

Małgorzata Samojedny (prezes Opportunity Institute, Polska), moderatorka. Zaczęła od kwestii ekonomicznych. Jak stwierdziła, badania MFW i EBC wskazują, że wydatki na obronność przyczyniają się do wzrostu PKB w perspektywie krótkoterminowej, być może nawet w większym stopniu niż wydatki na infrastrukturę. Jako przykład podała sąsiednią Republikę Czeską. Kraj ten pozyskuje 57% swoich dostaw dla sektora obronnego z rynku krajowego, a 90% swojej produkcji dla tego sektora eksportuje. Czeskie firmy dokonały również zakupów za granicą, na przykład we włoskiej firmie Fiocchi Munizioni. Europa potrzebuje trzech rzeczy – argumentowała: zrównoważonego finansowania, przewidywalnych zamówień oraz konkurencyjnych warunków w łańcuchu dostaw. Skrytykowała fakt, że producenci stali i aluminium ponoszą „sztuczne” koszty wynikające z handlu uprawnieniami do emisji oraz zasad ESG. Wezwała również rządy i przedsiębiorstwa do ustalenia wymagań i wspólnego dokonywania zakupów.

Vojtech Munzar (czeski poseł, wiceprzewodniczący Komisji Budżetowej). Jako ekonomista ujął kwestię obronności w kontekście trzech pytań: jak ją sfinansować, jak działa rynek i jak odpowiedzialnie wydawać środki publiczne. Jego kluczową tezą było stwierdzenie, że Europa importuje około 80% swojego sprzętu wojskowego, więc znaczna część wydatków opuszcza gospodarkę UE. Później podkreślił, że zakup sprzętu to tylko część kosztów. Szkolenia, logistyka, koszary i bazy – wszystko to kosztuje, a sytuację pogarsza zróżnicowanie floty. Jeśli niektóre państwa eksploatują samoloty Gripen, a inne F-35, szkolenia dla każdego z tych typów są kosztowne. Mówiąc o zapewnieniu pewności dla przemysłu, stwierdził, że państwa powinny zagwarantować długoterminowy popyt i finansowanie oraz obniżyć sztucznie zawyżone koszty energii i przemysłu ciężkiego. Dodał, że dotacje powinny jedynie stanowić uzupełnienie dla prywatnych firm i ich pomysłów. Stwierdził również, że „każde euro zainwestowane w obronność generuje dwa lub trzy euro” w ramach powiązanej działalności. Przekonanie wyborców jest łatwiejsze w Polsce czy krajach bałtyckich niż we Włoszech czy Hiszpanii, gdzie staje się to przedmiotem walki politycznej. Ostrzegł, że wydatki finansowane z zadłużenia mogą podnieść stopy procentowe, dlatego zasugerował przekierowanie środków z transformacji ekologicznej na obronność.

Tomasz Szatkowski (sekretarz generalny grupy ECR, były ambasador Polski przy NATO). Przedstawił panelowi swoją bezkompromisową wizję strategiczną. Stwierdził, że bez amerykańskiego parasola nuklearnego Europa narażałaby się na rosyjski szantaż nuklearny, ponieważ brytyjskie i francuskie arsenały obejmują jedynie ograniczone scenariusze. Przypomniał, że przed latami 2021–22 NATO nie dysponowało odpowiednimi planami obejmującymi cały teatr działań. Od tego czasu organizacja skupiła się na uniemożliwieniu Rosji osiągnięcia jakichkolwiek wczesnych korzyści. NATO, argumentował, powinno wykorzystywać swoje atuty w zakresie sił powietrznych i wojny manewrowej, zamiast próbować dorównać rosyjskiej przewadze liczebnej. Zapytany, w jaki sposób NATO może sfinansować znaczną rozbudowę, odpowiedział bez ogródek: „Krótko mówiąc, nie może”. Wymaga to czasu i potencjału przemysłowego, których Europa nie posiada. Sama obrona też nie wystarczy: „to jak wyruszenie na średniowieczną bitwę z tarczą, ale bez miecza”. Ostrzegł przed nieustannym zestrzeliwaniem tanich dronów Shahed za pomocą drogich systemów Patriot. Wezwał również do organizowania większej liczby ćwiczeń z zaskoczenia, podczas których sojusznicy mogą ponieść porażkę na wczesnym etapie bez ponoszenia winy.

Nikodem Racho (doradca prezydenta Polski, były doradca Biura Bezpieczeństwa Narodowego). Umieścił rosyjskie ambicje imperialne w długiej perspektywie czasowej, która przewyższa trwałość jakiegokolwiek porozumienia pokojowego. Twierdził, że zdolności, których Europa nie jest w stanie łatwo zastąpić ze strony Stanów Zjednoczonych, obejmują wywiad, przestrzeń kosmiczną, cyberbezpieczeństwo oraz dowodzenie i kontrolę, przy czym najtrudniejsza do zastąpienia jest właśnie kwestia wywiadu. Mimo to Europa jest w stanie utrzymać się do czasu nadejścia posiłków. Jego konkretne postulaty dotyczyły utworzenia stałych baz amerykańskich w Polsce, wraz z jasno określonymi zasadami finansowania i uregulowaniami prawnymi, a także ośrodka serwisowego dla pocisków PAC wykorzystywanych w systemach Patriot.

Nikodem Racho, zabierając głos jako przedstawiciel branży w panelu, stwierdził, że kraje bałtyckie nie dysponują silnym przemysłem obronnym i zaopatrują się w Stanach Zjednoczonych, Niemczech oraz w Polsce. Lokalne firmy powinny zatem znaleźć nisze pozostawione przez dużych wykonawców oraz chętnie przyjmować inwestorów z krajów sojuszniczych, ponieważ fabryki zapewniają również wsparcie polityczne. Następnie zabrał głos Edvinas Grikšas, minister gospodarki i innowacji Litwy, który wysunął argument dotyczący szybkości działania. W jego kraju działa około 100 firm z branży obronnej i bezpieczeństwa, a przychody tego sektora wzrosły o 50% tylko w zeszłym roku. Inwestor może przejść od podpisania umowy do uruchomienia zakładu produkcyjnego w zaledwie dziewięć miesięcy, co jego zdaniem jest najszybszym tempem w UE. Jego hasłem dla Europy było „szybkość, szybkość, szybkość”. Stwierdził, że istniejące mechanizmy zamówień publicznych w UE są niedostatecznie wykorzystywane, i obiecał przedstawić litewskie przykłady podczas prezydencji tego kraju w Radzie.

Eurodeputowany Aurelijus Veryga, odpowiadając na pytanie dotyczące wypełniania luk w zakresie obronności UE, powiedział: „Możemy dyskutować, czy to dobrze, czy źle, ale Europa stara się coś zrobić”. Zaznaczył, że wcześniej UE uniemożliwiała nawet dyskusję na temat inwestycji w obronność, więc przydzielanie środków wymaga czasu. Dodał, że UE głównie gromadzi i redystrybuuje środki finansowe państw członkowskich, a jej największym wkładem są przepisy zachęcające do współpracy.

Litewski poseł Dainius Gaiauskas wymienił program SAFE jako jeden z przejawów tego, że zjednoczona UE zwiększa swoje budżety, co skłoniło Moskwę do przeprowadzania ataków hybrydowych w obszarach niejednoznacznych.

Europosłanka Elena Donazzan stwierdziła, że program SAFE zapewnia państwom członkowskim środki na zakupy niezbędnych artykułów, ale „zamówienia publiczne często przynoszą korzyści firmom spoza Europy”. Chciałaby rozszerzyć model współpracy opracowany w zakresie migracji na zamówienia wojskowe.

Włoska podsekretarz stanu ds. obrony, Isabella Rauti, określiła ten cel jako europejski filar w ramach NATO, a nie europejską armię. Sprzęt powinien być kompatybilny „już na etapie projektowania”, z europejskimi łańcuchami produkcyjnymi, a docelowo powinien stanowić w pełni europejski zestaw wyposażenia. Nazwała to ambicją, a nie niemożliwym do zrealizowania zadaniem. Wspomniała o niedawnym spotkaniu w Rzymie poświęconym w całości europejskim zamówieniom publicznym.

Były stały przedstawiciel Litwy przy NATO, Deividas Matulionis, podchodził do Brukseli z większą ostrożnością. Chce, aby w kolejnym budżecie UE przewidziano więcej środków na obronę i bezpieczeństwo. Opowiadał się za standaryzacją, mówiąc: „Pieniądze nas nie ochronią. Tylko nasze zdolności nas ochronią”. Odrzucił pomysł utworzenia sojuszu obronnego UE, który wymagałby zmiany traktatu i mógłby sprowadzać się do najniższego wspólnego mianownika.

Matulionis dodał, że Litwa przeznacza 5,38% PKB na obronność, przy czym ponad 60% tych środków pozostaje w kraju. Racho wymienił również trzy działania UE: mobilność wojskową, program EDIP (program wspierający produkcję w Europie) oraz usprawniony program przemysłowy. Jako przykład podał żołnierzy, którzy potrzebowali sześciu tygodni na załatwienie formalności, aby przemieścić się ze wschodu na zachód, oraz mosty, które nie są przystosowane do przejazdu czołgów.

Prelegenci zgodzili się, że Europa nie może już traktować obronności jako kwestii drugorzędnej. Nie byli jednak zgodni co do tego, czy inicjatywę powinna przejąć Bruksela, czy stolice poszczególnych państw, a także w jakim stopniu należy zachować kontrolę nad przeznaczeniem środków. Program SAFE plasuje się pośrodku tej debaty. Oferuje on nowe środki finansowe, ale krytycy obawiają się, że mogą one trafić poza Europę, a nawet zwolennicy twierdzą, że prawdziwym sprawdzianem będzie to, czy zamówienia przełożą się na fabryki, wyszkolone załogi i broń, które będą ze sobą współdziałać. Jak ujął to Szatkowski, same tarcze nie wystarczą.