Subscribe
Unijny mechanizm granicznej korekty emisji dwutlenku węgla (CBAM) zaczął w pełni funkcjonować 1 stycznia 2026 roku. Instrument ten stanowi znaczącą innowację w handlu międzynarodowym i zarządzaniu klimatem, ponieważ wprowadza system opodatkowania ekonomicznego emisji dwutlenku węgla zawartego w określonych kategoriach towarów importowanych z krajów trzecich. Poprzez CBAM Unia Europejska dąży do przypisania wartości pieniężnej do zawartości emisji w towarach, stopniowo dostosowując ją do ceny emisji dwutlenku węgla stosowanej wobec producentów krajowych w ramach EU ETS. Cel jest dwojaki: z jednej strony, wzmocnienie spójności i skuteczności europejskiej polityki klimatycznej, przyczynienie się do redukcji globalnych emisji i zwalczanie zjawiska wycieku emisji; z drugiej strony, przywrócenie uczciwej konkurencji między przedsiębiorstwami z UE a przedsiębiorstwami spoza UE działającymi w środowiskach charakteryzujących się mniej rygorystycznymi normami środowiskowymi. Z tej perspektywy CBAM jest traktowany nie tylko jako narzędzie środowiskowe, ale także jako dźwignia gospodarcza i regulacyjna, o potencjalnie znaczących konsekwencjach dla globalnych łańcuchów wartości, handlu oraz stosunków gospodarczych i dyplomatycznych Unii Europejskiej.
POCHODZENIE I UZASADNIENIE EKONOMICZNE INSTRUMENTU
CBAM został stworzony w szerszych ramach Europejskiego Zielonego Ładu i stanowi strukturalną odpowiedź na jedno z głównych wyzwań transformacji ekologicznej: ryzyko, że firmy podlegające wysokim standardom środowiskowym stracą konkurencyjność w porównaniu z konkurentami produkującymi po niższych kosztach, ponieważ nie muszą spełniać tych samych ograniczeń środowiskowych. W Unii Europejskiej firmy są zobowiązane do przestrzegania surowych zasad dotyczących emisji zmieniających klimat, co oznacza znaczne inwestycje i wyższe koszty produkcji. Bez środków naprawczych, ta asymetria regulacyjna może prowadzić do nieuczciwej konkurencji i presji na przenoszenie produkcji.
OBJĘTE SEKTORY I ZAKRES
Mechanizm ten ma zastosowanie do importu szeregu produktów o wysokiej emisji dwutlenku węgla: obejmują one cement, żelazo, stal, aluminium, nawozy mineralne i chemiczne, energię elektryczną i wodór; wszystkie sektory, które według międzynarodowych analiz znacząco przyczyniają się do globalnej emisji CO₂. W szczególności przemysł ciężki jest uznawany za główne źródło gazów zmieniających klimat, a w Unii Europejskiej odpowiada za około 15% całkowitej rocznej emisji.
OD FAZY PRZEJŚCIOWEJ DO ZOBOWIĄZAŃ FINANSOWYCH
CBAM nie został wprowadzony nagle: faza przejściowa trwająca ponad dwa lata, począwszy od 2023 r., pozwoliła na przetestowanie metodologii obliczania emisji ucieleśnionych i zebranie szczegółowych danych dotyczących importu. W tym okresie importerzy podlegali głównie obowiązkom sprawozdawczym. Począwszy od 2026 r. system wejdzie w fazę pełnej operacyjności, wraz z wprowadzeniem faktycznych zobowiązań finansowych. Importerzy z Unii Europejskiej będą zobowiązani do zakupu i dostarczenia certyfikatów CBAM odpowiadających emisji CO₂ wygenerowanej podczas produkcji importowanych towarów.
POWIĄZANIE Z EUROPEJSKIM RYNKIEM EMISJI DWUTLENKU WĘGLA
Cena certyfikatów CBAM jest bezpośrednio powiązana z wartością uprawnień do emisji na europejskim rynku uprawnień do emisji dwutlenku węgla, czyli w systemie handlu uprawnieniami do emisji. W ten sposób koszty środowiskowe importowanych produktów są stopniowo dostosowywane do kosztów ponoszonych przez firmy europejskie. W ostatnich latach cena CO₂ na rynku europejskim wykazywała znaczną zmienność, wahając się między 70 a 100 euro za tonę, z ostatnią wartością około 87 euro, po osiągnięciu szczytu powyżej 100 euro w 2023 roku. Mechanizm ten ma na celu zagwarantowanie, że produkcja zagraniczna nie skorzysta z przewagi konkurencyjnej wynikającej z bardziej liberalnych norm środowiskowych.
OCHRONA EUROPEJSKICH PRZEDSIĘBIORSTW I PRZYWRÓCENIE RÓWNOWAGI KONKURENCJI
Jednym z kluczowych aspektów CBAM jest jego potencjalna rola we wspieraniu europejskich przedsiębiorstw. Z biegiem lat firmy te musiały dostosowywać się do coraz bardziej rygorystycznych przepisów klimatycznych, ponosząc dodatkowe koszty redukcji emisji i innowacji technologicznych. Z drugiej strony, firmy spoza Europy często produkują w kontekstach, w których takie wymagania nie istnieją lub są mniej rygorystyczne, dzięki czemu mogą wprowadzać produkty na rynek europejski po niższych cenach. CBAM odnosi się do tej właśnie nierównowagi, nakładając cenę emisji dwutlenku węgla również na import, pomagając przywrócić bardziej sprawiedliwe warunki konkurencji.
RYZYKO UCIECZKI EMISJI I REAKCJA EUROPY
Jednym z deklarowanych celów mechanizmu jest zwalczanie zjawiska ucieczki emisji, polegającego na przenoszeniu działalności produkcyjnej do krajów o słabszych regulacjach środowiskowych, co prowadziłoby do ogólnego wzrostu globalnych emisji, a nie ich redukcji. W przeszłości ryzyko to było wykorzystywane przez najbardziej zanieczyszczające europejskie gałęzie przemysłu do żądania przedłużenia bezpłatnego przydziału uprawnień do emisji w ramach ETS. Wraz z wejściem w życie CBAM, Unia Europejska rozpoczyna również stopniowe wycofywanie tych bezpłatnych uprawnień, proces, który – częściowo w wyniku nacisków ze strony lobby przemysłowego – będzie trwał do 2034 roku.
WPŁYW GOSPODARCZY I WSPARCIE DLA PRZEMYSŁU ZWIĄZKOWEGO
Wprowadzenie ceny emisji dwutlenku węgla na granicach nieuchronnie prowadzi do wzrostu kosztów dla niektórych łańcuchów produkcyjnych, zarówno dla importerów, jak i dla europejskich gałęzi przemysłu zależnych od surowców z zagranicy. Mając świadomość tych krytycznych kwestii, Komisja Europejska zaproponowała utworzenie tymczasowego funduszu, częściowo finansowanego z przychodów CBAM, w celu wsparcia najbardziej narażonych branż w fazie wdrażania. Instrument ten ma na celu ułatwienie inwestycji niezbędnych do dekarbonizacji i złagodzenie krótkoterminowych strat konkurencyjności.
ALOKACJA DOCHODÓW I ICH ROLA W BUDŻECIE EUROPEJSKIM
Kolejny ważny aspekt dotyczy alokacji zasobów generowanych przez CBAM. W początkowej fazie przychody będą wpływać do budżetów państw członkowskich. Począwszy od następnych wieloletnich ram finansowych, począwszy od 2028 r., przewiduje się nową strukturę dystrybucji, zgodnie z którą około 25 procent zasobów mogłoby zostać przydzielone państwom członkowskim, a pozostałe 75 procent do budżetu Unii Europejskiej jako zasoby własne. Według niektórych szacunków technicznych, przychody mogłyby wynieść około 1,5 miliarda euro rocznie, przyczyniając się do finansowania wspólnych polityk.
REAKCJE MIĘDZYNARODOWE I NAPIĘCIA HANDLOWE
Przyjęcie CBAM wywołało mieszane reakcje na arenie międzynarodowej. Kilka krajów, w tym Stany Zjednoczone, Chiny, Indie, Rosja i RPA, wyraziło sprzeciw, argumentując, że mechanizm ten stanowi formę ukrytego protekcjonizmu. W szczególności Stany Zjednoczone wywarły polityczną presję na Brukselę, stwierdzając, że środek ten może stworzyć przeszkody w transatlantyckich stosunkach handlowych. Napięcia te pojawiają się w już złożonym kontekście, charakteryzującym się wzrostem ceł (przez Stany Zjednoczone) i rosnącym globalnym konfliktem handlowym.
ZGODNOŚĆ Z ZASADAMI HANDLU MIĘDZYNARODOWEGO
Głównym punktem debaty jest zgodność CBAM z zasadami Światowej Organizacji Handlu. Niektóre kraje wyraziły wątpliwości co do legalności tego instrumentu, podczas gdy Komisja Europejska utrzymuje, że mechanizm ten opiera się na obiektywnych i niedyskryminujących kryteriach środowiskowych. Według Brukseli, CBAM nie wprowadza arbitralnej bariery handlowej, ale rozszerza tę samą cenę emisji dwutlenku węgla na import i produkcję krajową, przestrzegając w ten sposób zasad handlu międzynarodowego.
ZŁOŻONOŚĆ OPERACYJNA I KRYTYKA SYSTEMU
Oprócz wyzwań politycznych, CBAM był również przedmiotem krytyki technicznej. Niektórzy obserwatorzy wskazują na złożoność dokładnego pomiaru emisji zawartych w importowanych produktach, który to proces wymaga wiarygodnych danych i wspólnych metodologii. Złożoność ta może przełożyć się na znaczne obciążenia administracyjne dla przedsiębiorstw i trudności z wdrożeniem, zwłaszcza w początkowej fazie. Jednakże długa faza przejściowa została zaprojektowana właśnie w celu rozwiązania tych krytycznych kwestii i udoskonalenia narzędzi obliczeniowych.
CBAM JAKO NARZĘDZIE POLITYKI PRZEMYSŁOWEJ I KLIMATYCZNEJ
Ogólnie rzecz biorąc, graniczny mechanizm dostosowywania cen uprawnień do emisji dwutlenku węgla stanowi kluczowy krok w ewolucji europejskiej polityki klimatycznej. Oprócz tego, że jest narzędziem redukcji emisji, pełni funkcję polityki przemysłowej, oferując pośrednie wsparcie dla europejskich przedsiębiorstw działających w bardziej rygorystycznych ramach regulacyjnych niż ich pozaeuropejscy konkurenci. Wprowadzając cenę emisji dwutlenku węgla na granicach, Unia Europejska próbuje połączyć ambicje klimatyczne z ochroną konkurencyjności, czyniąc zrównoważony rozwój środowiska elementem strukturalnym globalnych stosunków gospodarczych. W tym sensie CBAM nie jest tylko podatkiem, ale eksperymentem w zarządzaniu gospodarczym, który może mieć głęboki wpływ na przyszłość handlu międzynarodowego i polityki klimatycznej.