Frontex otrzyma więcej środków – ale czy będą to właściwe środki?

W UE od dawna trwają działania mające na celu przedstawienie nowego kierunku rozwoju Unii, w którym imigracja została wreszcie opanowana, a obywatele są chronieni dzięki deportacji nielegalnych imigrantów i przestępców zgodnie z oczekiwaniami. Przewodnicząca Komisji Europejskiej Ursula von der Leyen wielokrotnie zwracała się do nacjonalistycznej prawicy, proponując różne środki mające na celu przeciwdziałanie nielegalnej imigracji przez Morze Śródziemne oraz ściśle współpracując z włoskim rządem pod przewodnictwem Giorgii Meloni w celu wprowadzenia nowego paradygmatu w zakresie bezpieczeństwa granic europejskich. Konserwatyści i nacjonaliści w całej UE mogą dzięki temu odczuwać, że mają wiatr w żaglach – może to być w dużej mierze prawdą, ale należy uważać, by nie przeceniać zaangażowania obecnych przywódców UE w kwestii dobrze zarządzanej migracji.
Wzmocnienie agencji Frontex
Jednym ze zwycięzców nowego długoterminowego budżetu UE (2028–2034) jest agencja Frontex zajmująca się ochroną granic zewnętrznych, której całkowity budżet zostanie podwojony, a liczba pracowników potrojona w nadchodzącym okresie.
Na pierwszy rzut oka brzmi to jak niezwykła inwestycja i wskazuje, że w Europie rzeczywiście pojawił się nowy paradygmat w tych kwestiach. Porównajmy to z postawą panującą podczas kryzysu migracyjnego w latach 2015 i 2016, kiedy to UE jako instytucja była bardziej zaangażowana w przyjmowanie przybywających osób niż w zapewnienie zgodności ich wniosków azylowych z prawem. Same państwa członkowskie często przyjmowały podobne podejście, a zachowanie rządów Szwecji i Niemiec stanowiło jaskrawy przykład przedkładania ideologii nad rzeczywistość.
Jednak Frontex nie służy wyłącznie zapewnieniu bezpieczeństwa granic i utrzymaniu stabilnego poziomu imigracji. Jest to instytucja, której wyraźną misją jest skuteczne i zgodne z prawem zarządzanie nielegalną migracją, a nie jej zapobieganie – jak wynika z oświadczeń obecnego szefa operacyjnego Hansa Leijtensa. Frontex wspiera wprawdzie deportacje, ale nie posiada uprawnień do siłowego zapobiegania wjazdowi migrantów, ani na przejściach lądowych, ani na morzu.
Frontex działa natomiast w sposób uzupełniający krajowe działania w zakresie bezpieczeństwa granic i często z własnej inicjatywy oferuje pomoc regionom, w których odnotowuje się gwałtowny wzrost liczby nielegalnych przekroczeń granicy. Jednym z takich przykładów są incydenty na granicy z Białorusią w 2021 roku, kiedy to Frontex monitorował działania mające na celu powstrzymanie nielegalnych migrantów przed wkroczeniem do Polski i na Litwę ze wschodu. Ta fala migrantów, składająca się głównie z obywateli Iraku i innych krajów Bliskiego Wschodu, była powszechnie opisywana jako działanie w ramach wojny hybrydowej, którego źródłem była ostatecznie Rosja. Wkład Frontexu w tę sytuację został wówczas zakwestionowany przez rządy Polski i Litwy, a krytyka dotyczyła w szczególności kontroli sprawowanej przez Frontex nad sposobem traktowania migrantów przez władze krajowe. Frontex zgłaszał zarzuty dotyczące naruszeń praw człowieka, co spowodowało rozłam między agencją UE a tymi krajami – Frontex nie tylko nie pomagał, ale był postrzegany jako sabotujący wysiłki mające na celu przeciwdziałanie wykorzystywaniu migrantów przez Rosję jako broni przeciwko Europie.
Ponadto jednym z głównych zadań agencji Frontex już dziś jest zapewnienie bezpiecznego dopłynięcia łodzi z migrantami do europejskich portów, co ma na celu zagwarantowanie pasażerom prawa do rzetelnego procesu sądowego. Ten wysoki standard jakości prawnej staje się nieco nietrafiony, gdy jego skutek jest bezpośrednio sprzeczny z dążeniami rządów krajowych do ograniczenia nielegalnego przemytu, a jednocześnie przedkłada bezpieczeństwo migrantów nad bezpieczeństwo obywateli krajów przyjmujących.
Nie jest więc przypadkiem, że niektóre z państw członkowskich UE najbardziej dotkniętych nielegalną migracją – Polska, Rumunia, Grecja, Malta i Hiszpania – podpisały w lutym 2026 r. nieformalną deklarację przedstawiającą wspólne stanowisko, w której wyraziły, że nie chcą rozszerzać mandatu Frontexu na terytorium państw członkowskich. Państwa, które mają największe doświadczenie w zakresie nielegalnej imigracji, nie mają zatem zaufania do głównej agencji UE ds. ochrony granic, jeśli chodzi o egzekwowanie bezpieczeństwa na swoich granicach. Jest oczywiste, że Frontex wymaga gruntownej reformy, a nie jedynie rozszerzenia obecnych ram działania.
Zwiększenie skali działalności może spowodować gwałtowny wzrost imigracji
W długoterminowym budżecie przewiduje się zwiększenie liczby pracowników Frontexu z 10 000 w 2027 r. do 40 000 w 2041 r. Ponieważ głównym zadaniem agencji jest obsługa migrantów, a nie ochrona granicy, jest to inwestycja administracyjna, która może wyglądać dobrze na papierze, jeśli celem jest skrócenie czasu oczekiwania migrantów, ale sama w sobie może doprowadzić do gwałtownego wzrostu imigracji do Europy.
Niezmiennie na każdą liczbę odrzuconych wniosków o azyl i wynikających z nich deportacji przypadać będzie pewna liczba pozytywnie rozpatrzonych wniosków. Przy takim poziomie kontroli tempo legalnej imigracji realizowanej różnymi ścieżkami w UE raczej wzrośnie niż spadnie – może to, podobnie jak bardzo niski próg przyznawania azylu w okresie kryzysu migracyjnego w latach 2010., stworzyć czynniki przyciągające do Europy, gdzie migranci będą wiedzieć, że droga do potencjalnego legalnego pobytu jest szybka.
Zdolność do sprawnego rozpatrywania wniosków to nie to samo, co zdolność do zapobiegania nielegalnemu wjazdowi. Z doświadczenia wiemy, że fala migrantów może docierać do europejskich wybrzeży lub granic w liczbie dziesiątek tysięcy osób dziennie. Tempo to nigdy nie zostanie zrównoważone przez zdolność agencji Frontex do deportacji osób, których wnioski zostały odrzucone. Zamiast tego inwestycje w obsługę migrantów mogą prowadzić do coraz większej spirali przeznaczania dodatkowych środków na agencję Frontex, aby sprostać zapotrzebowaniu wynikającemu z rosnącej liczby wnioskodawców.
Jedynym sposobem, by rozwiązanie to przyniosło choćby w pewnym stopniu konstruktywne efekty, jest rozpatrywanie wniosków w krajach trzecich. W europejskich kręgach politycznych pojawiają się pomysły, by przekazać procedury azylowe ambasadom, co zmniejszyłoby presję na europejskie granice. Środki agencji Frontex mogłyby zostać rozmieszczone w różnych europejskich ambasadach, aby zapewnić szybkie odrzucanie fałszywych lub niekompletnych wniosków. Jednak prowadzenie procedur azylowych w ambasadach stwarza również łatwiejszą drogę do uzyskania pobytu w Europie niż kosztowna i ryzykowna podróż do granicy, co w konsekwencji może również spowodować wzrost presji na najpopularniejsze europejskie kraje docelowe.
Na czym powinna skupić się agencja Frontex
Europa po prostu nie odniesie żadnej wyraźnej korzyści z wzmocnienia potencjału administracyjnego agencji Frontex, a nacisk należy nadal kłaść na rozwijanie zdolności tej agencji do wspierania faktycznej obrony granic. Wczesne przyjmowanie migrantów w miejscu wjazdu w celu ich oceny jest pozytywnym rozwiązaniem, ale Frontex stosuje tę praktykę wyłącznie w sytuacjach nadzwyczajnych, takich jak ta w Ceucie w 2026 roku. Być może agencja mogłaby zapewnić stałą obecność w niektórych kluczowych portach w całej Europie?
Jedną z usług świadczonych przez Frontex jest analiza zdjęć satelitarnych i mediów społecznościowych w celu oceny perspektyw pojawienia się fal migrantów. Stanowi to uzupełnienie fizycznej ochrony granic i jest to obszar, który Frontex mógłby jeszcze bardziej rozwinąć. Być może agencja Frontex mogłaby nawet zaangażować się w działania rządów europejskich mające na celu uświadamianie migrantów o niewielkich szansach na przyszłość w Europie w wyniku nielegalnej imigracji, organizując kampanie w krajach charakteryzujących się silnymi czynnikami wypychającymi? Jest to strategia, która z powodzeniem sprawdziła się w przypadku takich krajów jak Szwecja, gdy przestały one być atrakcyjnym celem migracyjnym.
Jednak żadne z tych działań nie przyniesie większych korzyści, jeśli nie zmieni się kultura organizacyjna i oczekiwania wobec agencji Frontex. Ważne jest zapewnienie przestrzegania zasad rzetelnego postępowania i praworządności – jednak w przypadkach, gdy agencja ta pośrednio sprzyja nielegalnemu handlowi ludźmi lub umożliwia potencjalnie niebezpiecznym osobom swobodne przemieszczanie się po Europie, konieczne jest wprowadzenie nowych procedur i podejścia. Kierownictwo nie może ogłaszać, że hasło „żadnego muru, żadnego ogrodzenia, żadnego morza, żadnej rzeki” nie powstrzyma migrantów przed dotarciem do Europy, jako swojej zasady przewodniej. Nie może ono podważać wysiłków państw członkowskich UE zmierzających do zgodnego z prawem przeciwdziałania zagrożeniom dla ich suwerenności, jak miało to miejsce podczas incydentów na granicy z Białorusią.
Dopóki Komisja Europejska nie zajmie się tą sprawą, nikt nie powinien traktować poważnie ich dążenia do zmiany wizerunku na pro-graniczny.